Rannsókn fjár­mála­eft­ir­lits Seðla­banka Íslands á meintum lög­brotum Íslands­banka við sölu á 22,5 pró­sent hlut íslenska rík­is­ins í bank­anum í mars í fyrra snýst fyrst og fremst um þátt­töku starfs­manna bank­ans og tengdra aðila í  útboði á bréfum í Íslands­banka. Um lokað útboð var að ræða og ein­ungis svo­kall­aðir þeir sem skil­greindir voru sem fag­fjár­festar áttu að fá að taka þátt. Alls urðu kaup­endur á end­anum 207 tals­ins. Ekki er talið að aðrir sölu­ráð­gjafar en Íslands­banki hafi gerst brot­legir við lög og reglur.

Bankinn fékk frum­mat fjár­mála­eft­ir­lits­ins í mál­inu afhent fyrir ára­mót. Þann 9. jan­úar sendi Íslands­banki til­kynn­ingu til Kaup­hallar Íslands um að hann hefði óskað ein­hliða eftir við­ræðum við eft­ir­litið um að ljúka mál­inu með sátt. 

Af þeim 207 voru átta starfs­menn Íslands­banka, sem var sölu­ráð­gjafi í ferl­inu, eða makar þeirra. Bankinn hélt því fram í fjöl­miðlum í apríl í fyrra að allir starfs­menn­irnir væru skil­greindir sem fag­fjár­festar, sem var for­senda fyrir því að fá að kaupa. Við rann­sókn fjár­mála­eft­ir­lits­ins hefur komið fram að Íslands­banki hafi sjálfur skil­greint að minnsta kosti hluta þess­ara starfs­manna sem fag­fjár­festa. Hann hefur þó ekki viljað svara því hversu margir fjár­festar fengu flokkun sem fag­fjár­festar á þeim klukku­tímum sem sölu­ferlið stóð yfir. 

Í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar um sölu­ferlið, sem birt var í nóv­em­ber, kom fram að fjár­festar, sem höfðu ekki verið í við­skiptum við Íslands­banka fram að sölu­deg­inum, hafi haft mögu­leika á að sækja um og eftir atvikum fá flokkun hjá honum sem hæfir fjár­festar meðan á söl­unni stóð. Í skýrsl­unni segir: „Að auki var horft til full­yrð­inga frá fjár­fest­unum sjálfum um að þeir teld­ust hæfir fjár­festar en bank­inn þurfti að meta upp­lýs­ingar þess efnis sjálf­stætt.“ 

Í skýrsl­unni segir enn fremur að Banka­sýslan hafi metið það svo að reglu­verk fjár­mála­mark­að­ar­ins væri með þeim hætti að slíkar innri reglur umsjón­ar­að­ila, sölu­ráð­gjafa og sölu­að­ila kæmu í veg fyrir hags­muna­á­rekstra í söl­unni. „Ljóst er að innri reglur Íslands­banka komu ekki í veg fyrir slíkt.“

Sjaldgæft umfang á samtímarannsókn

Samkvæmt upp­lýs­ingum Heim­ild­ar­innar er afar sjald­gæft að fjár­mála­eft­ir­litið fari í eins stóra sam­tíma­rann­sókn á máli sem teng­ist starf­semi banka. Fjöl­margar ítar­legar rann­sóknir á meintum fjár­mála­glæpum voru gerðar hér á landi eftir hrunið 2008 en þær sner­ust flestar um mál sem orðin voru nokk­urra ára gömul. Rann­sóknin á útboð­inu í Íslands­banka er því án hlið­stæðu hér á landi á síð­ustu árum.

Miðað við það sem fyrir liggur að er undir í rann­sókn fjár­mála­eft­ir­lits­ins þá er alls ekki ljóst að það hafi verið rétt mat hjá Íslands­banka að skil­greina ætti alla þessa starfs­menn sem fag­fjár­festa. Komið hefur fram að ein­staka starfs­menn bank­ans hafi keypt hluta­bréf í útboð­inu fyrir til­tölu­lega lágar upp­hæðir, nokkrar millj­ónir króna. Það bendir til þess að Íslands­banki og starfs­menn hans hafi gengið út frá því að list­inn með kaup­endum hluta­bréf­anna yrði ekki opin­ber, eins og síðar varð raunin. Komið hefur fram opin­ber­lega að bank­inn hafi vitað um þátt­töku starfs­manna sinna í útboð­inu þannig að hluta­bréfa­kaupin áttu sér stað með vit­und og vilja stjórn­enda Íslands­banka.

Hræðast opinberun, ekki sekt

Það er Íslands­banki, ekki starfs­menn­irnir sem keyptu, sem Fjár­mála­eft­ir­litið rann­sak­aði, og er nú í við­ræðum við um hversu háa sekt hann eigi að greiða vegna máls­ins. Ákvörðun um sekt­ina, og eins hvernig greint verður frá rann­sókn­inni opin­ber­lega, er á hendi fjár­mála­eft­ir­lits­nefndar Seðla­banka Íslands. 

Samkvæmt upp­lýs­ingum Heim­ild­ar­innar er það þó ekki mögu­leg fjár­sekt, eða upp­hæð hennar, sem Íslands­banki hræð­ist mest í mál­inu heldur að fjár­mála­eft­ir­litið muni birta ítar­lega skýrslu eða grein­ar­gerð með rann­sókn­ar­nið­ur­stöðum sínum. 

Í slíkri skýrslu yrði atburða­rásin í mál­inu teiknuð upp frá A til Ö og sýnt fram á með hvaða hætti Íslands­banki er tal­inn hafa brotið lög og reglur. Birting slíkra upp­lýs­inga gæti haft í för með sér orð­spors­á­hættu fyrir bank­ann og ýtt undir enn gagn­rýnni umræðu um ábyrgð hans og ein­stakra stjórn­enda. 

Fordæmi eru fyrir því að fjár­mála­eft­ir­lits­nefnd Seðla­banka Íslands hafi birt ítar­legar upp­lýs­ingar um sektir fjár­mála­fyr­ir­tækja og for­sendur þeirra. Þetta gerð­ist meðal ann­ars árið 2020 þegar Arion banki var sektaður um tæp­lega 88 millj­ónir króna fyrir að greina ekki nægj­an­lega tíma­lega frá hóp­upp­sögnum í bank­anum. Þá var birt ítar­leg ákvörðun á alls 18 síðum. Í henni var farið yfir máls­at­vik, máls­með­ferð eft­ir­lits­ins, laga­grund­völl og sjón­ar­mið bank­ans áður en greint var frá ítar­lega rök­studdri nið­ur­stöðu á alls níu blað­síðum. Í því til­felli var þó ekki um sátt að ræða, heldur ein­hliða álagn­ingu stjórn­valds­sektar. Arion banki sætti sig ekki við nið­ur­stöð­una og stefndi fjár­mála­eft­ir­lit­inu fyrir dóm­stóla. Eft­ir­litið var sýknað af kröfum hans í apríl í fyrra en Arion banki áfrýj­aði þeirri nið­ur­stöðu til Lands­réttar. 

Íslands­banka­málið er umtals­vert stærra mál, sem vakti þjóð­ar­at­hygli, en Arion banka-málið og búist er við að fjár­sektin í því verði miklu hærri. Miðað við umfang rann­sókn­ar­innar sem fjár­mála­eft­ir­litið réðst í liggur einnig fyrir að skýrsla um ákvörðun fjár­mála­eft­ir­lits­nefndar að sekta Íslands­banka vegna brota á lögum og reglum í útboð­inu verði tals­vert lengri en þær 18 síður sem nefndin birti um mál Arion banka.