Timothy Geithner, fyrr­ver­andi fjár­mála­ráð­herra Banda­ríkj­anna, segir að í banka­hrun­inu 2008 hafi Ísland aldrei átt mögu­leika á gjald­eyr­is­skipta­samn­ingi við Seðla­banka Banda­ríkj­anna, þrátt fyrir sögu­leg tengsl ríkj­anna í utan­rík­is­málum. „Segja má að ef ein­hver hringir frá ríki þar sem banka­kerfið nemur nífaldri vergri lands­fram­leiðslu og fer fram á gjald­eyr­is­skipti sé lík­lega aðeins eitt svar sem kemur til greina, segir Geithner. „Því miður, skakkt númer. Hringdu í Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­inn.““

Þetta er meðal þess sem kemur fram í nýrri bók Svein Harald Øygard, fyrr­ver­andi seðla­banka­stjóra, sem kemur út í íslenskri þýð­ingu á morgun. Bókin ber tit­il­inn „Í víg­línu íslenskra fjár­mála“ og inni­heldur fjölda frá­sagna af sam­skiptum Øygard við stjórn­mála­menn og aðila í fjár­mála­heim­inum um orsakir og afleið­ingar banka­hruns­ins 2008.

Øygard er norskur hag­fræð­ingur sem gegndi emb­ætti seðla­banka­stjóra á Íslandi frá febr­úar til ágúst 2009. Hann var kall­aður til af minni­hluta­stjórn Jóhönnu Sig­urð­ar­dóttur og Stein­gríms J. Sig­fús­sonar í árs­byrjun 2009 til að fylla skarð Davíðs Odds­sonar eftir að honum var ýtt úr Seðla­banka Íslands með laga­breyt­ingu.

„Fyrir hrunið 2008 bentu allir á Ísland þegar stórar fjár­mála­bólur komu til tals“

Í bók­inni er við­tal við Geithner, sem var banka­stjóri Seðla­bank­ans í New York þegar íslensku bank­arnir hrundu, en tók við sem fjár­mála­ráð­herra í rík­is­stjórn Barack Obama í jan­úar 2009. „Fyrir hrunið 2008 bentu allir á Ísland þegar stórar fjár­mála­bólur komu til tals,“ er haft eftir Geithner. „Reyndar voru þær víða ann­ars staðar. Við vorum ekki með neitt Íslands­teymi.“

Í hring­iðu hruns­ins var mikið rætt um ástæður þess að Banda­ríkin höfn­uðu því að gera gjald­eyr­is­skipta­samn­ing við Ísland, þrátt fyrir sterk tengsl í utan­rík­is­málum frá Seinni heims­styrj­öld. „Ég minn­ist ekki neinnar umræðu um stefnu í utan­rík­is­málum þegar Ísland var tekið til skoð­unar,“ segir Geithner. „Þegar beiðni er studd rök­semdum sem varða mark­mið stefnu í utan­rík­is­málum vísum við á Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­inn. Slík rök stuðla vissu­lega að stuðn­ingi okkar með milli­göngu Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóðs­ins en duga ekki í gjald­eyr­is­skiptum.“

Geir Haarde og Davíð OddssonHaustið 2008 leit­uðu stjórn­völd til vina­þjóða um aðstoð við að leysa úr vanda fjár­mála­kerf­is­ins.

Mynd: MBL / Golli

Seðla­banki Banda­ríkj­anna gerði slíka samn­inga við Danmörku, Noreg og Svíþjóð í lok sept­em­ber 2008. Geithner segir Norð­ur­löndin ekki hafa talist til mið­stöðva fjár­mála og því ekki verið í for­gangi vegna slíkra samn­inga, en þó hafi þessi þrjú kom­ist á blað í grein­ing­unni. „Hug­myndin var að búa til úrvalslista yfir ríki. Þau væru flokkuð eftir grund­vall­ar­styrk­leika. Maður skoð­aði svo áhættu­þætti í til­teknu ríki og hugs­an­leg áhrif þeirra á fjár­mála­kerfið í heild og á Banda­ríkin og mynd­aði sér skoðun á því hvort þetta gæti mögu­lega gengið.“

Misstu trúna á íslenska hagkerfinu

Samkvæmt þeim við­tölum sem Øygard tók var beiðni Íslend­inga tekin alvar­lega. Starfs­fólk Seðla­banka Banda­ríkj­anna segir hana hafa verið greinda með til­liti til skil­yrða bank­ans. „Ísland kom ekki vel út,“ segir hátt­settur starfs­maður. „Ísland þurfti á láns­heim­ildum að halda en ekki gjald­eyr­is­skiptum.“

„Þetta er eitt­hvert það flókn­asta kerfi sem ég hef nokkurn tíma séð.“

„Teikning var gerð af inn­byrðis tengslum eig­enda íslensku bank­anna,“ segir Terrence Checki, yfir­maður nýrra mark­aða og alþjóða­mála hjá Banda­ríska seðla­bank­anum, en hann ann­að­ist und­ir­bún­ing máls­ins. „Þetta er eitt­hvert það flókn­asta kerfi sem ég hef nokkurn tíma séð.“

Talið var að ákvörðun um að veita Íslandi fyr­ir­greiðslu hefði aldrei stað­ist skoðun gagn­vart Banda­ríkja­þingi þar sem landið hafi ekki verið kerf­is­lega mik­il­vægt. „Við komumst að þeirri nið­ur­stöðu að 1 til 2 millj­arða banda­ríkja­doll­ara gjald­mið­ils­skipti yrðu að litlu gagni við að koma í veg fyrir að menn misstu trúna á þessu 170 millj­arða doll­ara efna­hags­kerfi,“ var haft eftir Nathan Sheets, hag­fræð­ingi við Banda­ríska seðla­bank­ann. „Af þeirri ástæðu mæltum við starfs­menn­irnir gegn því að komið yrði á gjald­eyr­is­skiptum við Ísland.“

Málstofa um bók Øygard fer fram kl. 16 á morgun, þriðju­dag­inn 1. októ­ber, í fyr­ir­lestr­ar­sal Þjóð­minja­safns­ins. Að loknum fyr­ir­lestri Øygard verða pall­borðsum­ræður með Gunnari Har­alds­syni, for­manni fjár­mála­ráðs, Gylfa Magn­ús­syni, dós­ent og fyrr­ver­andi ráð­herra, Kristrúnu Heim­is­dóttur, lög­fræð­ingi og fyrr­ver­andi aðstoð­ar­manni ráð­herra, og Vil­hjálmi Bjarna­syni, lektor og fyrr­ver­andi alþing­is­manni.