Í umræðunni um krónuna og evruna er margt einfaldað. Þau sem vilja halda í krónuna nefna gjarnan að hún sé trygging gegn atvinnuleysi. Gengisfellingar í kreppum eða á samdráttarárum tryggi þetta, kaupmáttur sé lækkaður kröftuglega og hratt en í staðinn á að heita að við sleppum við atvinnuleysisvanda. Í betra árferði hækki gengi krónunnar á hinn bóginn og tryggi okkur gegn ofþenslu og verðbólgu. Gengissveiflur krónunnar skapi þannig heppilega aðlögun, er sagt.
Allt eru þetta einfaldanir. Gengisfellingar eru enginn lúxus fyrir launafólk og þær tryggja okkur heldur ekki gegn atvinnuleysi. Skoðum fyrst hvernig atvinnuleysið var hér og í öðrum vestrænum ríkjum sl. vor - á meðfylgjandi mynd.
Í mars-apríl var atvinnuleysi hér svipað og í ESB-ríkjunum að meðaltali og broti lægra en í Evru-ríkjunum. Þetta er að mestu vegna ofurhárra raunvaxta hér á landi.
Í þessu sambandi er athyglisvert að meirihluti þjóðanna á myndinni, og einnig meirihluti ESB-ríkjanna, var með minna atvinnuleysi á þessum tíma í vor en Ísland. Og langflestar þessara þjóða voru með minni verðbólgu og mun lægri vexti en við.
En hvernig hefur þetta verið í kreppum, fjármálakreppunni sem hófst 2008 og í Kóvid?
Í fjármálakreppunni (2008-2010) féll krónan um nærri 50%, sem var risavaxin gengisfelling sem rýrði kaupmátt ráðstöfunartekna heimila um 28% hér á landi. Skuldabyrði jókst gríðarlega og margir misstu heimili sín. Samt fór atvinnuleysið hér upp í um 7,5%. Á sama tíma fór atvinnuleysi í ESB-ríkjunum upp í um 9,5% að meðaltali. Það var allur munurinn, eftir risavaxna gengisfellingu!
ESB ríkin gerðu síðan þau stóru mistök að grípa til mikils niðurskurðar opinberra útgjalda 2012-2013, eftir að krepputökin höfðu farið að linast. Niðurskurðurinn keyrði hagkerfi þeirra aftur niður í enn dýpri kreppu sem hækkaði svo atvinnuleysið þar enn frekar (upp í 10-11%). Þetta voru fyrirséð áhrif niðurskurðarstefnu nýfrjálshyggjunnar - sem var ekki bara óþörf á þessum tímapunkti heldur beinlínis stórskaðleg.
Í Kóvid-kreppunni lækkaði gengi krónunnar nokkuð og atvinnuleysi fór hér upp í um 6% 2000-2001. Á sama tíma fór atvinnuleysi í ESB-ríkjunum upp í 7%. Það var allur munurinn sem krónan skilaði.
Það sem hefur mest áhrif á atvinnuleysi
Umfang atvinnuleysis ræðst yfirleitt mest af markaðsaðstæðum í viðkomandi landi, samsetningu atvinnugreina (þjóðir sem stóla t.d. mikið á ferðaþjónustu fá oft meira atvinnuleysi) og hagstjórn stjórnvalda (hvaða hagstjórnartækjum er beitt, t.d. hávaxtastefnu eða fjármálastefnu, niðurskurði í anda nýfrjálshyggju eða Keynesískum kreppuúrræðum).
Hér á landi hefur undanfarið mest verið stólað á hávaxtastefnu Seðlabankans til að hemja verðbólgu en bein inngrip ríkisstjórnar hafa almennt vegið of lítið. Hávaxtastefna er bæði ómarkviss og óréttlát í framkvæmd, nær takmörkuðum árangri og leggur byrðarnar á ranga hópa. Hún dregur tvöfalt meira úr hagvexti en verðbólgu og hækkar atvinnuleysisstigið.
Háir vextir auka atvinnuleysið á Íslandi
Staðan á Íslandi nú er sú, að raunvextir eru í sögulega háum hæðum, þó verðbólgan sé það ekki. Þetta má sjá á meðfylgjandi línuriti sem sýnir þróun vaxta á nýjum útlánum banka til fyrirtækja, bæði á verðtryggðum og óverðtryggðum lánum (heimild: Seðlabanki Íslands).
Rauða línan sýnir þróun vaxta á verðtryggðum lánum (þ.e. raunvexti). Þeir eru nú um 6%, sem er hærra en nokkru sinni frá 2015. Óverðtryggðu vextirnir (bláa línan) eru einnig í hæstu hæðum. Athyglisvert við þá er að þeir hafa ekki lækkað í takti við verðbólguna frá 2023 (gráa brotalínan), sem þýðir hækkandi raunvextir óverðtryggðra lána á síðustu árum.
Þetta háa vaxtastig leggur þungar byrðar á fyrirtæki. Það er sérstaklega áberandi í byggingariðnaði sem er í mikilli kólnun núna og á sú grein stóran hluta af fjölda atvinnulausra um þessar mundir. Það er ekki gott fyrir húsnæðismarkaðinn í framhaldinu. Atvinnuleysi núna kemur líka að talsverðu leyti úr ferðaþjónustu og veitingageira (en úr því dregur á sumarvertíðinni).
Ég hef lengi fært rök fyrir því að sú ofnotkun hávaxtastefnu í baráttu gegn verðbólgu sem hér á landi hefur tíðkast lengi sé í senn mjög kostnaðarsöm (dregur úr hagvexti og eykur atvinnuleysi) og óréttlát (leggur mestar byrðar á yngra og tekjulægra fólk en hlífir þeim eldri og efnaðri). Nú sjáum við bein merki þessa í tölunum um atvinnuleysi og litlum hagvexti á mann (sjá einnig hér).
Krónan er því ekki sérstök trygging gegn atvinnuleysi, jafnvel þó hún falli mikið í kreppum, með tilheyrandi kaupmáttarrýrnun launafólks. Það eru hagstjórnin og markaðsaðstæðurnar sem ráða mestu um atvinnuleysið hverju sinni - og svo tækniþróun til lengri tíma.
P.S. Ég er ekki að taka afstöðu til aðildar að ESB og upptöku evru með þessum skrifum, heldur aðeins og skerpa á staðreyndum sem margir fara ranglega með í hita umræðunnar.
Höfundur er prófessor í félagsfræði
Athugasemdir (2)