Seðlabankinn er að kæla hagkerfið, í von um að ná niður verðbólgu. Það gerir hann með því að halda uppi háu vaxtastigi, sem bitnar á skuldugum heimilum og fyrirtækjum. 

Það vinnur hins vegar ekki á erlendum verðhækkunum, né á verðbólgu vegna hækkunar á húsnæðiskostnaði, né á eftirspurnarþenslu skuldlítilla og tekjuhárra einstaklinga og fyrirtækja, né á þenslu vegna einkaneyslu mikils fjölda ferðamanna. Þessi úrræði Seðlabankans hafa enda sýnt sig að skila einungis takmörkuðum árangri og eru að auki einstaklega óréttlát í dreifingu byrða.

En aðferð Seðlabankans kælir vissulega efnahagslífið, hún slekkur næstum á hagvextinum og eykur atvinnuleysi. Það er kostnaðurinn við beitingu hávaxtastefnunnar.

Nýlega birti greiningardeild Landbanka Íslands hagspá sína fyrir árin 2026 til 2028 þar sem gert er ráð fyrir hagvexti upp á einungis 1,6 til 1,8% á næstu þremur árum. Það er minna en áætlaður vöxtur fólksfjöldans í landinu, skv. spá Hagstofunnar. Hagvöxtur á mann verður þannig neikvæður.

Þetta þýðir í reynd, að hagkerfið er komið í stöðnun sem búast má við að haldi áfram a.m.k. til 2028. Þetta má sjá á myndinni hér að neðan, sem sýnir hagvöxt á mann.

Mynd: Stefán Ólafsson

Það eru afleit tíðindi, sem vonandi rætast ekki. En þetta er kostnaðurinn af beitingu þessa úrræðis Seðlabankans sem við stöndum frammi fyrir. Og það án þess að góður árangur hafi náðst í lækkun verðbólgunnar og tryggingu stöðugleika. Þetta er klárlega leið sem borgar sig ekki.

Ég hef í mörgum greinum á síðustu mánuðum lagt til að ríkisstjórnin grípi til beinna aðgerða gegn verðbólgunni, í anda hagstjórnarstefnu Keynes lávarðar. Það er hægt að gera með beinum og öflugum inngripum í húsnæðismarkað, fjármálamarkað og víðar, og með markvissri beitingu fjármálastefnu og skatta til að tempra eftirspurnarþrýsting þeirra sem raunverulega spenna upp verðbólguna (sjá t.d. „Verðbólgan: Betri leið er í boði“). Sjá einnig ítarlegar tillögur Eflingar um leigubremsu, sem eru vel til þess fallnar að slá hratt á verðbólguna.

Ríkisstjórn sem stendur frammi fyrir stöðnun í efnahagslífinu í þrjú ár í viðbót við þau tvö sem þegar eru töpuð er ekki í góðri stöðu. Að óbreyttu mun allur stjórnartími ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur verða tímabil stöðnunar, ef spá Landsbankans gengur eftir. Að skila hallalausum fjárlögum á næsta ári mun ekki leggja mikið til lækkunar verðbólgunnar. Miklu meira þarf til af annars konar aðgerðum.

Ef ríkisstjórnin skyldi ná góðum árangri í að auka hagvöxt á mann með nýkynntri atvinnustefnu, þá kæmi Seðlabankinn til baka og segði of mikinn þrótt og eftirspurnarþenslu komna í efnahagslífið – sem kalli aftur á hærri vexti og meiri kólnun. Stíga þurfi á bremsuna. Þetta er öngstrætið sem við erum í, með því að festa efnahagslífið í hávaxtastefnu Seðlabankans.

Ég vona að ríkisstjórnin hafi nægilega mikla sjálfsbjargarviðleitni til að hverfa frá afskiptaleysisstefnu markaðshyggjunnar og stóla á næstunni minna á hávaxtastefnu Seðlabankans. Við þurfum að geta haft hagvöxt án þess að Seðlabankinn stígi á bremsuna. Það kallar á allt önnur úrræði en hávaxtastefnu og hallalaus fjárlög. 

Tími er kominn á grundvallar breytingar í hagstjórninni, ef takast á að afstýra yfirvofandi stöðnun íslensks efnahagslífs til 2028.

Stefán Ólafsson er prófessor emeritus við HÍ og starfar sem sérfræðingur hjá Eflingu.