Ástralía er í fjórða sæti yfir þau ríki sem fanga mestu koldí­oxíði með CCS tækn­inni (Carbon capture and storage). Stærsta CCS verk­efnið þar í landi hefur verið gagn­rýnt harð­lega fyrir lélegan árangur á sama tíma og verk­efnið sogar til sín mikið almannafé. Heim­ildin hefur fjallað um áform Carbfix í Hafn­ar­firði og er við­talið nú hluti af síð­ustu umfjöllun blaðs­ins þar sem fjallað er um alþjóð­leg við­horf og reynslu ann­arra ríkja af kolefn­is­föngun og förgun.

Rod Campell er rann­sókn­ar­stjóri hjá ástr­al­skri hug­veitu.

Rod Campell er rann­sókn­ar­stjóri hjá Australian Institute hug­veit­unni, sem sér­hæfir sig í rann­sóknum á grænum mál­efnum og áhrifum þeirra á efna­hag í land­inu. Sjóð­ur­inn hefur sterk tengsl við umhverf­is­sam­tök og stjórn­mála­flokk græn­ingja þar í landi. Rod er and­vígur CCS tækni, sem hann segir að hafi verið mark­visst notuð sem græn­þvottur fyrir gas-, olíu- og kol­arisa. CCS tæknin hefur lengi verið notað í Ástralíu og mikil reynsla er komin á slíka starf­semi þar í landi. Fátt bendir til að tæknin nýt­ist umhverf­inu, þvert á móti að mati Rod. 

„Í Ástralíu hafa leik­endur í CCS tækn­inni breyst umtals­vert á síð­ustu tutt­ugu árum,“ segir Rod. Í fyrstu hafi umræðan snú­ist að mestu leyti um „hrein kol“, eins og það er kallað. „Hug­myndin var sú að við gætum notað eins mikið af kolum og við vildum. CCS tæknin myndi svo hreinsa það allt saman upp,“ útskýrir hann. „Kolin eru ekki jafn­stór hluti af raf­orku­kerf­inu í dag og þá. Nú nýtum við miklu meira af vind- og sól­ar­orku,“ segir hann og nefnir að hlut­fallið nú sé 60 pró­sent á móti 40 pró­sent af grænni orku. 

„Það sem hefur hins vegar breyst er að Ástralir eru orðnir einir af stærstu útflutn­ings­að­ilum í heim­inum á fljót­andi gasi. Erum við orðin nán­ast jafn umsvifa­mikil og Katar í þessum efnum,“ segir Rod og bætir við að CCS iðn­að­ur­inn hafi því fengið fram­halds­líf eftir kola­veg­ferð­ina og sé núna nán­ast ein­göngu not­aður til þess að kolefn­is­jafna olíu- og gas­iðn­að­inn.

„Meg­in­á­hersla CCS tækn­innar hér á landi er því aðal­lega að kolefn­is­jafna olíu- og gas­iðn­að­inn,“ segir Rod.

Fyrst og fremst grænþvottur

Spurður hver kostn­aður skatt­greið­enda sé vegna þessa, segir Rod ekk­ert ein­falt svar við þeirri spurn­ingu. „Iðn­að­ur­inn hefur fengið um 3 millj­arða ástr­alska doll­ara, eða yfir 260 millj­arða íslenskra króna, frá mis­mun­andi þáttum stjórn­kerf­is­ins. En það sem er mik­il­væg­ara að skilja er að fæst þess­ara CCS verk­efna sem eru áætluð kom­ast aldrei á lagg­irnar,“ segir hann. „Mark­miðið er bein­línis að þessi verk­efni kom­ist aldrei á kopp­inn. Þetta er gert til þess að afvega­leiða stjórn­völd og lán­veit­endur. Meðal ann­ars svo ekki sé ráð­ist í kostn­að­ar­samt hreins­un­ar­starf á olíu- og gaslindum.“

Það þýðir í reynd að sú hug­mynd sé seld að til standi að ráð­ast í CCS verk­efni til þess að dæla koldí­oxíði í olíu­lind­irnar sem eru nán­ast orðnar tómar í stað þess að hreinsa upp svæðið.

„Hundruð gas- og olíu­lindir eru komnar á síð­asta dag og það mun kosta millj­arða ástr­al­skra doll­ara að hreinsa svæðið. Með því að seinka þessu, geta þeir sagst ætla að hreinsa þetta upp í fram­tíð­inni og græða því sem nemur,“ útskýrir Rod og bætir við: „CCS er í raun græn­þvottur í Ástralíu og til þess gerður að afvega­leiða almenn­ing og stjórn­völd.“ 

Fanga skattaafslætti

Rod segir áhrifin víða og ólík eftir land­svæðum. „Það er til að mynda CCS verk­efni hér í Viktoríu sem hefur verið í bígerð í mörg ár. Það er alfarið fjár­magnað af stjórn­völdum og hefur kostað um 15 millj­ónir doll­ara,“ segir hann, sem nemur um 1,3 millj­örðum íslenskra króna. Verk­efnið hefur ekki enn hafið störf.

„Ef þú ert að tala um beina styrki, þá er Ástralía með eina verk­smiðju á sinni ábyrgð, og hún er tengd Chevron, oft kölluð Gorgon. Það verk­efni hefur fengið mögu­lega um hund­rað milljón ástr­al­skra doll­ara í beinum styrkjum,“ segir Rod. 

Gorgon er stærsta CCS verk­efni ver­aldar og mjög umdeilt á meðal almenn­ings í Ástralíu. Það kost­aði meira en þrjá millj­arða ástr­al­skra doll­ara að byggja verk­smiðj­una sem er ætlað að dæla niður CO2 úr gas­fram­leiðslu. Gorgon er í dag­legu tali kölluð CCUS tækni, en u-ið stendur fyrir „utilisation“ eða hag­nýt­ingu. Gasið er nýtt til þess að fá meira af jarð­efna­elds­neyti upp úr bor­holum fyr­ir­tæk­is­ins. Áætlað var að verk­efnið gæti fangað og dælt niður um fjórum millj­ónum tonna af CO2 á ári hverju. 

Verk­efnið er minna í sniðum en Carbfix stefnir á að verða, sam­kvæmt fjár­festa­kynn­ingu sem unnin var fyrir fyr­ir­tækið árið 2023. Þar var talað um fyr­ir­ætl­anir um að dæla niður 4,8 millj­ónum tonna. Carbfix hefur þó hafnað því, og segj­ast slíkt aðeins mögu­legt, þá sem nýtt verk­efni sem færi í gegnum nýtt leyf­is­mat.

Gorgon hefur aldrei náð mark­miðum sínum. Að með­al­tali hefur það fargað um einni milljón tonna af CO2 á ári hverju. Rod segir verk­efnið víti til að var­ast: „Chevron virð­ist að auki sama um að tapa pen­ingum á verk­efn­inu, því þeir fá meiri háttar skatta­af­slætti út af þess­ari starf­semi,“ segir Rod og bætir við: „Gas­iðn­að­ur­inn hefur ekki þurft að greiða skatta af 149 millj­örðum ástr­al­skra doll­ara út af CCS tækn­inni.“

Stál og sement skipta litlu

Hér á landi er gjarnan rætt um sem­ents- og stálfyr­ir­tæki sem dæmi um iðnað sem þarf á svona tækni að halda. „Þegar litið er til ástr­alska meng­un­ar­iðn­að­ar­ins þá eru stál og sem­ent ekki jafn­miklir meng­un­ar­valdar og margir gætu haldið. Ekki þegar litið er á stóru mynd­ina. En það gagn­ast olíu- og gas­fyr­ir­tækjum að þessi iðn­aður sé þarna líka. Þannig geta þeir við­haldið ein­hvers konar rök­ræðum um til­gang þess­arar tækni á meðan sann­leik­ur­inn er sá að þetta er aðal­lega nýtt af olíu- og gas­fyr­ir­tækjum,“ segir Rod.  

Spurður út í við­horf almenn­ings til þess­arar starf­semi, segir Rod að flestir átti sig lík­lega ekki almenni­lega á henni þar sem hún sé tækni­lega flókin. 

„Umhverf­is­vernd­ar­sinnar eru algjör­lega and­snúnir CCS tækn­inni hér í Ástralíu. Aðallega vegna þess að hún er notuð til að rétt­læta ný olíu- og gasverk­efni. Grænu flokk­arnir eru and­vígir þessu og efins um gagn­semi CCS tækn­innar. Það er ekki nema almenn­ingur verði var við vökva­brot (fracking) sem hann áttar sig á alvöru máls­ins,“ segir Rod.

Ótti og græðgi ráða för

Aðspurður hvort stjórn­mála­menn fylgi vís­indum í ákvarð­ana­töku sinni eða taki mið af efna­hagnum, hlær hann. „Þú ert ekki héðan, er það?“

„Ástr­alskir stjórn­mála­menn nálg­ast þennan iðnað á tvenns konar hátt; af ótta og græðgi,“ segir Rod. Námu­iðn­að­ur­inn hafi farið í umfangs­mikla aug­lýs­inga­her­ferð gegn Verka­manna­flokknum árið 2010 sem hann telur að hafi leitt til ósig­urs sitj­andi for­sæt­is­ráð­herra. Eftir það hafi stjórn­málin verið ótta­slegin við að styggja iðn­að­inn.

„Við höfum séð fjöl­mörg dæmi þar sem stjórn­mála­fólk fer rak­leiðis úr stjórn­málum yfir í störf hjá þessum sömu fyr­ir­tækjum,“ segir Rod. „Það er bein­linis snún­ings­hurð á milli stjórn­mála­fólks og þess­ara fyr­ir­tækja.“

Ekkert af þessu snú­ist um vís­indi eða efna­hag. „Þetta snýst um að ný gasverk­efni eru fjár­mögnuð með þeim skýr­ingum að verk­efnin verða ekki skelfi­leg vegna CCS tækn­innar. Þetta snýst um að afvega­leiða stjórn­mála­fólk og almenn­ing svo það þurfi ekki að ráð­ast í dýrt hreins­un­ar­starf. Þess vegna eru millj­arða hags­munir í þessu.“  

En hvar liggur þá fram­tíð CCS iðn­að­ar­ins að mati Rod?

„Að feng­inni reynslu hljóta það að vera olíu- og gas­risar sem við­halda helst þess­ari tækni. Það eru jákvæð teikn á lofti, það eru kosn­ingar í nánd og ef Verka­manna­flokk­ur­inn nær minni­hluta­stjórn með Græn­ingjum, gætum við séð breyt­ingar á þessu,“ segir Rod. 

Spurður hversu mörg CCS verk­efni hafa virkað í Ástralíu stendur ekki á svari.

„Ó, engin,“ svarar hann og bætir við: „Það er bara eitt verk­efni. Það er Gorgon. Það virkar ekki – og er örugg­lega ekki einu sinni ætlað að virka, nema sem skálka­skjól fyrir fyr­ir­tækið. Og svo auð­vitað til þess að fanga skatta­af­slætti.“