„Brota­starf­semi gagn­vart erlendu launa­fólki og ung­mennum er alvar­leg mein­semd á íslenskum vinnu­mark­aði sem upp­ræta verður með öllum til­tækum ráðum. Brota­starf­semi sem lýsir sér í stór­felldum launa­þjófn­aði, alvar­legum brotum gagn­vart öryggi og aðbún­aði, illri með­ferð og fram­göngu fyr­ir­tækja sem þegar verst lætur verður ekki lýst nema sem nauð­ung­ar­vinnu eða vinnuman­sali. Dæmin skipta ekki bara tugum eða hund­ruðum. Brotin snerta þús­undir ein­stak­linga.“

Þetta er mat Drífu Snædal, for­seta ASÍ, í inn­gangs­orðum nýrrar skýrslu sam­bands­ins um brota­starf­semi á vinnu­mark­aði. Þar kemur fram að meiri­hluti launa­krafna vegna launa­þjófn­aðar og kjara­samn­ings­brota séu gerðar fyrir hönd félags­manna af erlendum upp­runa. Um helm­ingur allra krafna kemur úr hótel-, veit­inga- og ferða­þjón­ustu en hæstu launa­kröf­urnar eru gerðar á fyr­ir­tæki í mann­virkja­gerð. 

„Brotin virð­ast einkum bein­ast gegn hópum sem síður þekkja rétt­indi sín og eru í erf­ið­ari stöðu til að sækja rétt sinn, þ.e. erlendu launa­fólki, ungu fólki, tekju­lágum og ein­stak­lingum í hluta­störfum, óreglu­legri vinnu eða laus­beisl­uðu ráðn­ing­ar­sam­bandi við atvinnu­rek­enda,“ segir í skýrsl­unni. „Við slíkum brotum eru í dag engin við­ur­lög. Alþýðu­sam­bandið telur það óásætt­an­legt að atvinnu­rek­endur geti óátalið brotið með þessum hætti á launa­fólki og telur for­gangs­mál að sett verði ákvæði um við­ur­lög við slíkum brotum í lög og kjara­samn­inga.“

Í skýrsl­unni kemur fram að launa­kröfur vegna launa­þjófn­aðar og kjara­samn­ings­brota hlaupi á hund­ruðum millj­óna króna ár hvert meðal aðild­ar­fé­laga Alþýðu­sam­bands­ins. Þá hafi fjögur aðild­ar­fé­laga ASÍ gert 768 launa­kröfur á síð­asta ári upp á sam­tals 450 millj­ónir króna og mið­gildi kröfu­upp­hæðar numið 262.534 krónur.

Leggur ASÍ til að bundin verði í lög hörð við­ur­lög og sekt­ar­greiðslur vegna launa­þjófn­aðar og ann­arra brota gegn launa­fólki. Þá verði sett í lög keðju­á­byrgð fyrir allan vinnu­mark­að­inn og kenni­tölu­flakk stöðvað. End­ur­skoða þurfi skil­grein­ingu á man­sali, setja í lög bann við nauð­ung­ar­vinnu og refsi­á­kvæði til að tryggja skil­virka fram­kvæmd. Þá þurfi að veita betri upp­lýs­ingar um rétt­indi og styðja við brota­þola svo þeir njóti öryggis og skjóls og verja fórn­ar­lömb vinnumansals og nauð­ung­ar­vinnu.

 Helmingur krafna frá erlendu launafólki 

Launa­þjófn­aður hefur verið í kast­ljósa fjöl­miðla und­an­farin ár og stétt­ar­fé­lög hafa haldið því fram að brotala­mir á íslenskum vinnu­mark­aði bitni helst á erlendu vinnu­afli. Skýrslan sýnir fram á að þær áhyggjur hafa verið á rökum reistar, en tekið er fram að á baki ríf­lega helm­ings launa­krafna sem rata til stétt­ar­fé­laga er erlent launa­fólk, jafn­vel þótt hlut­fall erlendra launa­manna sé aðeins um 19 pró­sent á íslenskum vinnu­mark­aði. Miðgildi launa­krafna þessa hóps er þar að auki 80 þús­und krónum hærra en íslenskra félags­manna, eða 385.153 krónur á móti 308.274.

Rýnt í tölur um launa­þjófnaðHenný Hinz, deild­ar­stjóri hag­deildar ASÍ, leiddi vinnu­hóp­inn sem skrif­aði skýrsl­una.

Mynd: Heiða Helga­dóttir

Um helm­ingur allra krafna eru til­komnar fyr­ir­tækja í starfs­greinum sem tengj­ast ferða­manna­iðn­aði og mann­virkja­gerð. Þetta eru vinnu­afls­frekar greinar og hefur þurft að flytja vinnu­fólk inn til lands­ins til að sinna þessum störfum. Í skýrsl­unni segir meðal ann­ars: „Bygg­inga­verka­menn og iðn­að­ar­menn sem koma erlendis frá til að vinna við stórar fram­kvæmdir á Íslandi starfa gjarnan í ein­angr­uðum vinnu­hópum og jafn­vel land­fræði­lega ein­angr­aðir sem gera tengslin við sam­fé­lagið lítil og því eru þeir sér­lega ber­skjald­aðir gagn­vart launa­þjófn­aði.“

Bent er á að jað­ar­settir hópar á vinnu­mark­aði séu sér­stak­lega ber­skjald­aðir fyrir launa­þjófn­aði, en í þeim hópi eru meðal ann­ars tekju­lágir, ungt fólk og fólk af erlendum upp­runa. „Þessi stað­reynd skapar jafn­framt áskor­anir enda eru þetta hópar sem leita síður til stétt­ar­fé­laga og þora síður að leita réttar síns gagn­vart launa­greið­anda milli­liða­laust. Þetta eru hópar sem þekkja síður rétt sinn og eru í ein­hverjum til­vikum ekki með­vit­aðir um að brotið sé á rétt­indum þeirra.“

Aðeins hluti brotaþola leita til stéttarfélaga

Varað er við því að draga álykt­anir ein­göngu út frá þeim málum sem rata til stétt­ar­fé­lag­anna, þar sem nið­ur­stöður erlendra rann­sókna bendi til þess að aðeins lít­ill hluti mála skili sér þangað. 

Er vitnað í nýlega rann­sókn á far­and­verka­fólki í Ástralíu sem komst að þeirri nið­ur­stöðu að aðeins einn af hverjum tíu sem brotið var á sótti rétt sinn. „Ástæður þess að verka­fólkið reyndi ekki að sækja rétt laun voru meðal ann­ars þekk­ing­ar­leysi, hræðsla við upp­sögn, hræðsla við að missa atvinnu­leyfi og svart­sýni á að kröfur fáist greiddar.“

Starfs­fólk vinnu­eft­ir­lits stétt­ar­fé­lag­anna hefur ítrekað bent á svip­aðar aðstæður og við­horf á meðal erlends vinnu­afls á Íslandi. Í sumum til­vikum hefur ótti starfs­manna við afleið­ing­arnar ræst, eins og þegar erlendum starfs­manni var vikið úr starfi á Hrauni í Ólafsvík eftir að upp komst að hann hefði rætt við stétt­ar­fé­lag.

Fjallað erum ann­ars­konar rétt­inda­brot í skýrsl­unni, eins og að veik­inda- og vinnu­slysa­réttur sé ekki virtur, að upp­sagn­ar­frestur sé ekki virtur, brotið sé á orlofs­rétti, brotið á reglum um vinnu­tíma og gervi­verk­taka. 

Erlent vinnuafl telur sig fá minna borgað

Auk þess sem launa­kröfur voru greindar var fjallað um nið­ur­stöður tveggja kann­ana, ann­ars vegar úr þjóð­ar­úr­taki og hins­vegar úr úrtaki erlendra félags­manna aðild­ar­fé­laga ASÍ. Í fyrri könn­un­inni kom fram að 27 pró­sent þátt­tak­enda töldu sig hafa fengið minna greitt en sam­starfs­fé­lagar fyrir sömu vinnu, 22 pró­sent töldu að þeir hefðu ekki fengið greitt fyrir allar unnar stundir og 18 pró­sent töldu að þeir hefðu ekki fengið greitt fyrir yfir­vinnu. 

Þegar svörin voru greind eftir kynjum kom í ljós að 26 pró­sent kvenna töldu sig ekki hafa fengið greitt fyrir allar vinnu­stundir, en 18 pró­sent karla voru á sömu skoðun. Yngsti ald­urs­hóp­ur­inn taldi að hann fengið minna greitt fyrir sömu vinnu en eldri sam­starfs­fé­lagar, að þeir fengju ekki greitt fyrir veik­inda­leyfi, neyslu­hlé og fleira. 

Nið­ur­stöður erlendra félags­manna voru verri en inn­fæddra. Um 30 pró­sent töldu sig ekki hafa fengið greitt fyrir allar unnar stundir, 29 pró­sent taldi sig ekki hafa fengið greitt fyrir yfir­vinnu, 21 pró­sent taldi sig ekki hafa fengið stór­há­tíð­ar­á­lag og 26 pró­sent taldi sig ekki hafa fengið greitt sam­kvæmt kjara­samn­ingi. Þá sögð­ust 28 pró­sent þátt­tak­enda ekki hafa fengið skrif­legan ráðn­ing­ar­samn­ing og 25 pró­sent sögð­ust ekki fá umsamið neyslu­hlé. Um helm­ingur, 47 pró­sent, taldi sig fá minna greitt en sam­starfs­fé­lagar fyrir sömu vinnu. 

Hagsmunir samfélagsins alls 

Í inn­gangs­orðum skýrsl­unnar er ávarp Drífu Snædal, sem áréttar mik­il­vægi þess að senda skýr skila­boð til fyr­ir­tækja og sam­fé­lags­ins um að „brota­starf­semi á vinnu­mark­aði og mis­notkun á erlendu launa­fólki og ung­mennum á vinnu­mark­aði verði að upp­ræta með öllum til­tækum ráðum. Það eru hags­munir þess­ara félaga okkar og alls launa­fólks. Það eru hags­munir heil­brigðs atvinnu­lífs og sam­fé­lags­ins alls.“