Sigríður Andersen dóms­mála­ráð­herra skip­aði Arnfríði Ein­ars­dóttur sem dóm­ara við Lands­rétt sam­kvæmt eigin geð­þótta, þvert á til­lögu dóm­nefndar og í trássi við stjórn­sýslu­lög og lög og reglur sem gilda um skipan dóm­ara. Arn­fríður getur því ekki með réttu talist hand­hafi dóms­valds og er ekki bær til þess að dæma mál í Lands­rétti. 

Vil­hjálmur H. Vil­hjálms­sonhæsta­rétt­ar­lög­maður

Þessu er haldið fram í grein­ar­gerð Vil­hjálms H. Vil­hjálms­sonar hæsta­rétt­ar­lög­manns í kæru­máli fyrir Hæsta­rétti þar sem hann krefst þess að Arn­fríður verði úrskurðuð van­hæf og gert að víkja sæti í máli skjól­stæð­ings hans. Arn­fríður og með­dóm­endur hennar í Lands­rétti höfn­uðu kröfu Vil­hjálms um að Arn­fríður viki sæti þann 22. febr­úar síð­ast­lið­inn, en Vil­hjálmur kærði nið­ur­stöð­una til Hæsta­réttar.

Stundin fékk grein­ar­gerð varn­ar­að­ila í mál­inu afhenta, en þar eru meðal ann­ars færð rök fyrir því að Lands­réttur upp­fylli ekki skil­yrði um sjálf­stæðan og óháðan dóm­stól í skiln­ingi mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu.

Vitnað er til nýlegra dóma EFTA-dóm­stóls­ins og Evr­ópu­dóm­stóls­ins þessu til stuðn­ings og bent á að Evr­ópu­dóm­stóll­inn ómerkti nýlega dóm vegna ann­marka á máls­með­ferð við skipun dóm­ara. 

Brynjar Níelssonþing­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins

Mynd: Pressphotos

Þá er rakið hvernig Brynjar Níelsson, eig­in­maður Arn­fríðar Ein­ars­dóttur og flokks­fé­lagi Sigríðar Andersen, ákvað skömmu eftir að Sigríður skip­aði eig­in­konu hans dóm­ara með ólög­legum hætti að gefa Sigríði eftir odd­vita­sætið á fram­boðs­lista Sjálf­stæð­is­flokks­ins í Reykja­vík­ur­kjör­dæmi suður. 

„Eðli máls­ins sam­kvæmt hlýtur varn­ar­að­ili meðal ann­ars að spyrja sig eft­ir­far­andi spurn­inga: Hvers vegna var dóms­mála­ráð­herra svo mikið í mun að skipa Arnfríði í emb­ætti dóm­ara við Lands­rétt? Hvers vegna voru hæf­ustu umsækj­end­urnir sam­kvæmt ítar­legu og rök­studdu áliti dóm­nefndar ekki skip­aðir? Hvers vegna kaus dóms­mála­ráð­herra að brjóta lög til þess að Arn­fríður gæti orðið lands­rétt­ar­dóm­ari?“ segir í grein­ar­gerð Vil­hjálms.

Sigríður Andersendóms­mála­ráð­herra

Mynd: Pressphotos.biz

„Þessum spurn­ingum getur varn­ar­að­ili vita­skuld ekki svarað með vissu að svo vöxnu máli en sú stað­reynd að varn­ar­að­ili má með réttu leiða hug­ann að þeim gerir það að verkum að ásýnd dóms­ins, hlut­rænt séð, er ekki sú að hann sé sjálf­stæður.“

Þá bendir hann einnig á að ákæran í mál­inu var gefin út af emb­ætti lög­reglu­stjór­ans á höf­uð­borg­ar­svæð­inu, en lög­reglu­stjór­inn á höf­uð­borg­ar­svæð­inu var skip­aður í emb­ætti af þáver­andi dóms­mála­ráð­herra Sjálf­stæð­is­flokks­ins án und­an­geng­innar aug­lýs­ingar. Vísar Vil­hjálmur einnig til frétta­flutn­ings af því hvernig Sigríður Björk Guð­jóns­dóttir lög­reglu­stjóri hefur áður verið skipuð í emb­ætti án aug­lýs­ingar og notið vel­vildar hjá ráð­herrum Sjálf­stæð­is­flokks­ins.

Mynd: Shutterstock

Hér að neðan má lesa rök­stuðn­ing og lagarök grein­ar­gerð­ar­innar í heild:

Sjálf­stæðir og óhlut­drægir dóm­stólar eru grunn­stoð rétt­ar­rík­is­ins. Forsenda þess að ekki verði efast um sjálf­stæði og óhlut­drægni dóm­stóla er að lögum og reglum sem gilda um skipan dóm­ara sé fylgt til hins ýtrasta. 

Í stjórn­ar­skrá er kveðið á um að skipun dóms­valds verði ein­göngu ákveðin með lögum og dóm­endur skuli í emb­ætt­is­verkum sínum fara ein­ungis eftir lögum. Til­gang­ur­inn með þessum ákvæðum er að lögin ein ráði nið­ur­stöðu dóms­mála en ekki per­sónu­legir hags­munir eða skoð­anir við­kom­andi dóm­ara, hags­munir rík­is­valds­ins eða hags­munir ann­arra ein­stak­linga eða fyr­ir­tækja. 

Það er sér­stak­lega mik­il­vægt að tryggja sjálf­stæði dóm­stóla gagn­vart fram­kvæmda­vald­inu. Það að stjórn­mála­menn, stjórn­mála­flokkar, til­tek­inn þing­meiri­hluti, sitj­andi rík­is­stjórn eða ein­stakur ráð­herra eigi hönk upp í bakið á ákveðnum dóm­urum grefur undan sjálf­stæði þeirra og getur með réttu veikt til­trú almenn­ings á dóms­kerf­inu.

Það er því lyk­il­at­riði að fag­leg hæfni þeirra sem sækja um dóm­ara­emb­ætti ráði því hverjir velj­ast til dóm­ara­starfa, en ekki stjórn­mála­skoð­anir og póli­tísk tengsl við­kom­andi umsækj­anda eða geð­þótti dóms­mála­ráð­herra. Að öðrum kosti er vegið að sjálf­stæði dóm­stóla, trausti almenn­ings á dóm­stólum og rétti sak­aðra manna til þess að fá úrlausn um ákæru á hendur sér fyrir sjálf­stæðum og óhlut­drægum dóm­stóli sem skip­aður er með lögum sbr. 70. gr. stjórn­ar­skrár og 1. mgr. 6. gr. mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu. 

Samkvæmt 59. gr. stjórn­ar­skrár verður skipun dóms­valds­ins eigi ákveðin nema með lögum. Samkvæmt 2. máls­lið 1. mgr. 6. gr. mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu skal skipan dóm­stóls ákveðin með lögum. Í þessu felst ekki ein­ungis ófrá­víkj­an­legt skil­yrði um það að almennar reglur um skipan dóms­valds séu skýr­lega bundnar í settum lögum heldur einnig, og ekki síður, á sama hátt ófrá­víkj­an­legt skil­yrði um að skipan dóm­ara í hverju ein­stöku til­viki sé í sam­ræmi við lög. Raunar má telja að hið fyrr­nefnda, áskiln­aður um almennar reglur í settum lögum, væri lít­ils virði eitt og sér ef ekki fælist jafn­framt í fram­an­greindum ákvæðum krafa um fylgni við öll við­eig­andi lög og reglur í hverju og einu til­viki.

Af dómum Hæsta­réttar í málum nr. 591/2017 og 592/2017, sem kveðnir voru upp 19. des­em­ber 2017, er ljóst að máls­með­ferð við skipan Arn­fríðar í emb­ætti dóm­ara við Lands­rétt var ekki í sam­ræmi við lög (sjá bls. 6 og 7 í dómum Hæsta­réttar).  

Annars vegar var það sökum þess að dóms­mála­ráð­herra gerði ekki sjálf­stæða til­lögu um skipan Arn­fríðar í emb­ætti eins og ráð­herr­anum bar að gera lögum sam­kvæmt. Hins vegar vegna þess að máls­með­ferð við mat á hæfni Arn­fríðar var ófull­nægj­andi og í and­stöðu við 10. gr. stjórn­sýslu­laga. Í dómi Hæsta­réttar er sér­stak­lega tekið fram að máls­með­ferð Alþingis hafi ekki verið til þess fallin að bæta úr þessum ann­mörkum. Máls­með­ferðin í heild var því and­stæð lögum. 

Máls­með­ferðin við skipan Arn­fríðar fól því bæði í sér brot á lögum nr. 50/2016 um dóm­stóla og stjórn­sýslu­lögum nr. 37/1993. Þá var til­laga dóms­mála­ráð­herra um skipan Arn­fríðar í emb­ætti í and­stöðu við hina óskráðu meg­in­reglu í íslenskum rétti að stjórn­valdi beri að skipa hæf­asta umsækj­and­ann. Af öllu fram­an­sögðu er ljóst að skipun Arn­fríðar í emb­ætti var ekki í sam­ræmi við lög eins og er for­taks­laust skil­yrði 59. gr. stjórn­ar­skrár og 2. máls­liðar 1. mgr. 6. gr. mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu. 

Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórn­ar­skrár ber öllum réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér fyrir refsi­verða hátt­semi með rétt­látri máls­með­ferð fyrir óháðum og óhlut­drægum dóm­stóli. Samkvæmt 1. máls­lið 1. mgr. 6. gr. mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu skal hver sá sem bor­inn er sökum um refsi­vert brot, eiga rétt til rétt­látrar máls­með­ferðar fyrir sjálf­stæðum og óvil­höllum dóm­stóli. 

Í nýlegum evr­ópskum dóms­úr­lausnum hefur verið fjallað um mik­il­vægi þess að réttra og lög­mætra máls­með­ferð­ar­reglna sé gætt við skipan dóm­ara í emb­ætti. 

Í ákvörðun EFTA-dóm­stóls­ins frá 14. febr­úar 2017 í máli nr. E-21/2016 (bls 5, 16. gr.) kemur meðal ann­ars fram að af kröf­unni um sjálf­stæði og óhlut­drægni dóm­stóla leiði að gera verði strangar kröfur til þess að réttum máls­með­ferð­ar­reglum sé fylgt við skipan dóm­ara. Af ákvörð­un­inni má ráða að ann­marki á máls­með­ferð við skipun dóm­ara hefði leitt til þeirrar nið­ur­stöðu að dóm­ur­inn teld­ist ekki rétt skip­aður ef ekki væri fyrir þá stað­reynd að bætt var úr ann­mark­anum áður en ákvörð­unin var tekin (bls. 6, 21. og. 22. gr.). 

Í dómi Evr­ópu­dóm­stóls­ins 23. jan­úar 2018 í máli nr. T-639/16 P (bls. 10, gr. 72., 73., 74., 75., 78. 79., og 80. gr.), þar sem meðal ann­ars er vísað til ofan­greindrar ákvörð­unar EFTA-dóm­stóls­ins og dóm­fram­kvæmdar mann­rétt­inda­dóm­stóls Evrópu, var ómerktur dómur sem kveð­inn var upp af dóm­ara við starfs­manna­dóm­stól banda­lags­ins þar sem ekki hafði verið gætt réttra máls­með­ferð­ar­reglna við skipan við­kom­andi dóm­ara. 

Sú ályktun verður dregin af þessum dómum að sé skipan dóm­ara ólög­mæt þá sé við­kom­andi dóm­ari ekki með réttu hand­hafi dóms­valds og dóms­úr­lausnir dóms sem hann skipar dauður bók­stafur. Með vísan til dóma Hæsta­réttar í málum nr. 591/2017 og 592/2017 verður ekki annað séð en að fyrir liggi að sama myndi eiga við um dóm í máli varn­ar­að­ila verði ekki fall­ist á kröfu hans um að Arnfríði verði gert að víkja sæti í mál­inu vegna van­hæfis. Er í því sam­bandi áréttað að varn­ar­að­ili á skýran og ótví­ræðan rétt á því að réttað sé í máli hans af hæfum, óvil­höllum og sjálf­stæðum dóm­stóli sem skip­aður er sam­kvæmt lögum. 

Varn­ar­að­ili byggir á því að þeir ann­markar sem voru á skipun Arn­fríðar og þarf af leið­andi stöðu hennar við fyr­ir­huguð dóm­störf í máli varn­ar­að­ila sam­ræm­ist ekki kröfum um rétt varn­ar­að­ila til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér fyrir sjálf­stæðum og óháðum dóm­stóli sam­kvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórn­ar­skrár og 1. máls­lið 1. mgr. 6. gr. mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu. 

Við mat á því hvort dóm­stóll upp­fylli skil­yrði um sjálf­stæði í skiln­ingi mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu þarf auk ann­arra atriða að kanna fyr­ir­komu­lag skip­unar dóm­ara við dóm­stól­inn og í öðru lagi að leggja mat á hvort dóm­stóll hafi almennt þá ásýnd að hann sé sjálf­stæður. Svo er ekki í máli varn­ar­að­ila. enda skip­aði dóms­mála­ráð­herra Arnfríði sam­kvæmt eigin geð­þótta, þvert á til­lögu dóm­nefndar og í trássi við stjórn­sýslu­lög, meg­in­reglur laga um að velja bera hæf­asta umsækj­and­ann og lög og reglur sem gilda um skipan dóm­ara. Arn­fríður er því ekki með réttu hand­hafi dóms­valds og því ekki bær til þess að dæma mál varn­ar­að­ila í Lands­rétti. 

Áður hefur verið vikið að því að það sé lyk­il­at­riði fyrir sjálf­stæði dóm­stóla að fag­leg hæfni þeirra sem sækja um dóm­ara­emb­ætti ráði því hverjir velj­ast til dóm­ara­starfa, en ekki stjórn­mála­skoð­anir og póli­tísk tengsl við­kom­andi umsækj­anda eða geð­þótti dóms­mála­ráð­herra.

Brynjar Níelsson þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins og flokks­bróðir dóms­mála­ráð­herra er eig­in­maður Arn­fríðar. Í aðdrag­anda síð­ustu Alþing­is­kosn­inga, nánar til­tekið 30. sept­em­ber 2017, vék Brynjar úr fyrsta sæti á lista flokks­ins í Reykja­vík suður fyrir dóms­mála­ráð­herra (nýtt skjal 3). Aðspurður um ástæður þess að hann gæfi eftir odd­vita­sæti í Reykja­vík sagði Brynjar meðal ann­ars að hann hafi talið rétt að kona leiddi list­ann og dóms­mála­ráð­herra væri svo öflug kona (nýtt skjal 3). 

Nokkrum mán­uðum áður, eða 11. jan­úar 2017, þegar verið var að mynda nýja rík­is­stjórn og ráð­herra­val Sjálf­stæð­is­flokks­ins lá fyrir hafði Brynjar lýst því yfir að hann væri ekk­ert sér­stak­lega sáttur við að vera ekki ráð­herra (nýtt skjal 5). 

Við sama tæki­færi sagði Brynjar að hann vildi horfa til nið­ur­stöðu kosn­inga þegar kemur að ráð­herra­emb­ættum og lýð­ræðið væri bara þannig að það hefði verið haldið próf­kjöri og úr því hafi komið sú nið­ur­staða að það væru fimm karlar og ein kona og bætti við að hann vildi bara að horfa til þess að menn virði nið­ur­stöðu kosn­inga. 

Þegar þessi ummæli Brynjars eru höfð í huga vekur það furðu að hann hafi ákveðið að víkja úr odd­vita­sæti Sjálf­stæð­is­flokks­ins í Reykja­vík sem hann hafði verið kos­inn til að skipa og gefa sætið eftir til dóms­mála­ráð­herra vegna þess að hann teldi rétt að kona skip­aði fyrsta sæti list­ans. Með því varð ljóst að Brynjar yrði ekki ráð­herra kæmi til þess að Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn kæmi að myndun nýrrar rík­is­stjórnar sem síðar varð raunin. 

Hvað gerð­ist á þessum nokkrum mán­uðum, þ.e. frá jan­úar til sept­em­ber 2017, sem varð til þess að Brynjar kúventi afstöðu sinni að ein­göngu ætti að horfa til nið­ur­stöðu kosn­inga við nið­ur­röðun á fram­boðs­lista? 

Um það verður vita­skuld ekk­ert full­yrt en eitt af því sem sann­ar­lega átti sér stað á þessu tíma­bili var að 29. maí 2017 gerði dóms­mála­ráð­herra það að til­lögu sinni við Alþingi að Arn­fríður, eig­in­kona Brynjars, yrði skipuð dóm­ari við Lands­rétt, ekki ein­ungis þvert á álit dóm­nefndar heldur einnig án þess að sér­stakt mat færi fram á hæfni Arn­fríðar til þess að gegna emb­ætt­inu. Eins áður hefur komið fram var Arn­fríður skipuð í emb­ætti dóm­ara við Lands­rétt 8. júní 2017. 

Eðli máls­ins sam­kvæmt hlýtur varn­ar­að­ili meðal ann­ars að spyrja sig eft­ir­far­andi spurn­inga: 

1. Hvers vegna var dóms­mála­ráð­herra svo mikið í mun að skipa Arnfríði í emb­ætti dóm­ara við Lands­rétt? 

2. Hvers vegna voru hæf­ustu umsækj­end­urnir sam­kvæmt ítar­legu og rök­studdu áliti dóm­nefndar ekki skip­aðir? 

3. Hvers vegna kaus dóms­mála­ráð­herra að brjóta lög til þess að Arn­fríður gæti orðið lands­rétt­ar­dóm­ari? 

Þessum spurn­ingum getur varn­ar­að­ili vita­skuld ekki svarað með vissu að svo vöxnu máli en sú stað­reynd að varn­ar­að­ili má með réttu leiða hug­ann að þeim gerir það að verkum að ásýnd dóms­ins, hlut­rænt séð, er ekki sú að hann sé sjálf­stæður. 

Þessu til við­bótar þá var ákæra í máli varn­ar­að­ila gefin út af emb­ætti lög­reglu­stjór­ans á höf­uð­borg­ar­svæð­inu 31. jan­úar 2017 en lög­reglu­stjór­inn á höf­uð­borg­ar­svæð­inu var skip­aður í emb­ætti af þáver­andi dóms­mála­ráð­herra Sjálf­stæð­is­flokks­ins án und­an­geng­innar aug­lýs­ingar (nýtt skjal 7). 

Samkvæmt fram­an­greindu er ásýnd dóms­ins eins og hann er nú skip­aður í máli varn­ar­að­ila ekki sú að dóm­ur­inn sé sjálf­stæður eða nægi­lega óháður. Varn­ar­að­ili hefur því rétt­mætar efa­semdir um að rétt­indi hans sam­kvæmt nefndum ákvæðum stjórn­ar­skrár og mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu séu tryggð. 

Að öllu þessu virtu eru fyrir hendi atvik eða aðstæður sem eru til þess fallnar að draga megi óhlut­drægni Arn­fríðar með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um með­ferð saka­mála. Gerir því varn­ar­að­ili þá kröfu að hún verði úrskurðuð van­hæf til þess að dæma í mál­inu og gert að víkja sæti, sbr. 1. mgr. 7. gr. sömu laga.