Náma­vinnsla á Græn­landi gæti fram­kallað „umhverf­isslys“ sem berst til Íslands, að sögn jarð­efna­fræð­ings­ins Haraldar Sig­urðs­sonar. Hann varar við því að yfir­töku Banda­ríkj­anna á Græn­landi gæti fylgt umhverf­is­sóða­skapur, þar á meðal geisla­virkni.

Haraldur, sem býr í Banda­ríkj­unum, segir að ástæður fyrir því að námu­vinnsla hafi ekki auk­ist á Græn­landi sé fyrst og fremst lóg­istík, eða ferlar, inn­viðir, stað­hættir og fjar­lægðir, sem og að geisla­virk efni séu í jarð­lögum þar sem sjald­gæfa málma má finna. Ný náma, sem áætlað er að muni opna 2028, gæti orðið sú stærsta í heim­inum með sjald­gæfa jarð­málma.

„Mikið umhverf­isslys“ mögu­legt

Nú þegar eru því engar póli­tískar eða við­skipta­legar hindr­anir fyrir námu­vinnslu á Græn­landi, aðrar en sem við­kemur vilja lands­manna og til­raunum þeirra til að koma í veg fyrir mengun.

Hættan sé að ef Banda­ríkin yfir­taki Grænland með valdi, eins og Donald Trump Banda­ríkja­for­seti hefur end­ur­tekið boðað, muni þeir heim­ila meng­andi námu­vinnslu, enda hefur for­set­inn unnið að afreglu­væð­ingu og afnumið vernd­ar­stöðu land­svæða og haf­svæða á for­seta­tíð sinni.

„Ef Amer­ík­anar ráð­ast inn á svæðið er ólík­legt að þeir virði þau skyn­sam­legu mörk sem nú ríkja varð­andi umhverf­is­vernd og skað­leg áhrif geisla­virkra efna,“ skrifar Haraldur á Facebook-síðu sinni. „Þá getur orðið mikið umhverf­isslys sem kann að hafa áhrif á næsta nágranna, Ísland. Yfir­borðs­straum­ur­inn milli Íslands og Græn­lands er Austur-Græn­lands­straum­ur­inn, sem stefnir til suð­vest­urs, en ekk­ert er vitað um hugs­an­lega dreif­ingu á námu­úr­gangi í haf­inu á þessum slóðum.“

Haraldur Sig­urðs­sonEr einn fremsti eld­fjalla­fræð­ingur heims.

Flytja þyrfti inn námu­menn

Lítið er um námu­vinnslu á Græn­landi nú þegar. Að mati Haraldar „ættu Íslend­ingar að fagna því að námurnar eru ekki komnar í gang, því meng­unin og sóða­skap­ur­inn mun þá fljótt ber­ast þessa stuttu leið til Íslands.“

Haraldur lýsir því hvernig geisla­virkni hefur hindrað námu­vinnsl­una.

„Það kom snemma í ljós að fornar jarð­mynd­anir Græn­lands inni­halda mikið magn af geisla­virkum efnum eins og úran og þór­íum. Á dögum Kalda Stríðs­ins varð Grænland því spenn­andi svæði til að vinna þessa málma fyrir kjarn­orku­ver Dana og til vopna­gerðar,“ segir Haraldur.

„Frægasti efna­fræð­ingur Dana, Niels Bohr, kom til dæmis til Græn­lands 1957 í því sam­bandi. En síðar átta menn sig á því að úran og þór­íum eru stór­hættu­leg geisla­virk efni, sem hafa mjög skað­leg áhrif á manns­lík­amann og allt líf­ríki yfir langan tíma. Yfirvöld héldu lengi vel mik­illi leynd yfir upp­lýs­ingum varð­andi hættu af völdum geisla­virkni en nú eru áhrifin vel þekkt og oft ban­væn. Það kom fljótt í ljós að mik­il­væg námu­svæði á Græn­landi sem voru rík af sjald­gæfu málm­unum inni­halda einnig mikið magn af úran og þór­íum.“

Haraldur lýsir því hvernig stað­hættir og skortur á innviðum hafi sömu­leiðis hindrað upp­bygg­ingu námu­vinnslu.

„Sam­göngur eru erf­iðar og dýrar í landi sem hefur aðeins rúm­lega 100 km af vegum. Það er dýrt að reka þyrlu­flug til sam­gangna. Hafn­ar­skil­yrði eru einnig mjög tak­mörkuð en strand­ferðir skipa er fram­tíðin. Námu­fé­lag sem stefnir á stórt verk­efni verður því að byggja upp alla stað­hætti frá grunni, höfn, orku­ver, þorp, skóla, sjúkra­hús, flug­völl og svo fram­vegis. Stofn­kostn­aður er því mik­ill. Einnig þarf senni­lega að flytja inn erlenda námu­menn og annað starfs­lið. Loftslag og hinn langi, dimmi og kaldi vetur er auð­vitað stór þáttur í erf­iðum stað­háttum.“

Námu­vinnsla þegar til staðar

Það breytir því þó ekki að nú þegar eru tvær námur í notkun og stór náma á teikni­borð­inu, enda er Grænland „almennt talið vera eitt auð­ug­asta svæði á jörðu hvað snertir málma og önnur dýr­mæt efni í jörðu“, að sögn Haraldar.

„Mikið er fjallað um námu­rekstur á Græn­landi í dag, en raun­veru­leik­inn er sá að það eru nú aðeins tvær virkar námur á Græn­landi,“ segir Haraldur. Önnur þeirra er vinnur berg­teg­und­ina anortósít, sem er malað og notað í máln­ingu og skraut. Hin er gull­náma Amaroq, sem stofnað var og er stýrt af Íslend­ingnum Eldi Ólafs­syni. Eldur hefur sagt frá því í inn­lendum og erlendum fjöl­miðlum að hann sjái mikil tæki­færi í ásælni Banda­ríkj­anna í Grænland, þar sem slíkt geti ýtt undir fjár­fest­ingu. Amaroq er skráð í kaup­höll­ina í Kanada og á Íslandi og hækk­aði gengið snarpt í vik­unni þegar Eldur greindi frá áhuga banda­ríska alrík­is­ins til að kaupa hlut í félag­inu.

Annars staðar hefur verið horfið frá námu­vinnslu vegna geisla­virkni í jarð­lögum. Það gildir um námu á Kvanefjeld-svæð­inu í miðri Eystri­byggð, þar sem Eiríkur rauði nam land um 985. Náman lá skammt fá Bröttu­hlíð, þar sem Eiríkur rauði reisti sér bæ. En með námunni stefndi í umhverf­isslys sem lýð­ræðið og stjórn­málin á Græn­landi komu í veg fyrir.

„Græn­lend­ingum leist illa á þetta og vildu koma í veg fyrir mikið umhverf­isslys,“ lýsir Haraldur. Flokk­ur­inn Inuit Ataqatigiit komst til valda, sem er sjálf­stæð­is­sinn­aður vinstri flokkur undir for­ystu Múte B. Egede, for­manns lands­stjórnar Græn­lands þar til í fyrra. Árið 2021 sam­þykkti þingið bann á vinnslu geisla­virkra efna og vinnslu á bergi sem inni­heldur meira en 100 ppm (millj­ón­ustu­hluta) af úran eða þór­íum. Í berg­inu á fyr­ir­hug­aða námu­svæð­inu var um 360 ppm af úran, að sögn Haraldar.

Annars staðar í gömlu Eystri­byggð, sunn­ar­lega í land­inu á vest­ur­strönd­inni, er verið að und­ir­búa námu­gröft í fjall­inu Kringlerne, eða Killa­vaat. Þar er magn geisla­virks úrans um 100 ppm, eða millj­ón­ustu­hlutar, og sjald­gæfir jarð­málmar um 500 milljón tonn, að sögn Haraldar.

Verk­efnið sem stefnir í að verða jafn­vel stærsta náma heims með sjald­gæfa jarð­málma er í eigu banda­ríska fyr­ir­tæk­is­ins Critical Metals Corp. og ástr­alska námu­fé­lags­ins Rimbal Pty Ltd. Til umræðu hefur verið að banda­ríska alríkið kaupi hlut í félag­inu.

Við NuukDanska varð­skipið P572 Lauge Koch liggur út af Nuuk, á kosn­inga­degi í mars í fyrra. Í kosn­ing­unum var 31 með­limur græn­lenska þings­ins, Inats­is­artut, kjör­inn, og náðu Demókratar, sem vilja fara hægt í sjálf­stæði, yfir­hönd­inni og for­mennsku í land­stjórn­inni.

Mynd: AFP

Vilji Græn­lend­inga ekki atriði fyrir Trump

Sem fyrr segir hafa Græn­lend­ingar hindrað námu­vinnslu þegar umhverf­is­á­hrifin eru metin of mikil, en þar liggja hags­munir íslensku og græn­lensku þjóð­ar­innar saman.

Óvíst er þó hver dreif­ing hugs­an­legrar meng­unar gæti orðið og hver áhrifin yrði á Ísland.

„Yfir­borðs­straum­ur­inn milli Íslands og Græn­lands er Austur-Græn­lands­straum­ur­inn, sem stefnir til suð­vest­urs, en ekk­ert er vitað um hugs­an­lega dreif­ingu á námu­úr­gangi í haf­inu á þessum slóðum,“ segir Haraldur.

Donald Trump Banda­ríkja­for­seti hefur gefið til kynna að hann telji and­stöðu Græn­lend­inga við að verða inn­lim­aðir í Banda­ríkin ekki vera hindrun fyrir yfir­tök­unni. Í gær hót­aði hann Græn­lend­ingum bein­línis.

„Ég myndi vilja gera samn­ing, þú veist, á auð­veldan hátt. En ef við gerum það ekki á auð­veldan hátt, þá munum við gera það á erf­iðan hátt,“ sagði Trump á fundi í Hvíta hús­inu með stjórn­endum olíu­fyr­ir­tækja í gær, þar sem hann reyndi að sann­færa þá um fjár­fest­ingu eftir valda­skiptin í Venes­ú­ela við hand­töku sem Trump fyr­ir­skip­aði á for­seta þess lands.

Allir stjórn­mála­flokk­arnir á græn­lenska þing­inu gáfu út yfir­lýs­ingu í gær um að Græn­lend­ingar vildu ekki verða banda­rískir. Spurður út í and­stöðu Græn­lend­inga sagði Trump að hann ætl­aði „að gera eitt­hvað varð­andi Grænland, hvort sem þeim líkar betur eða verr.“