Íjúní var þess minnst víða um heim að 80 ár voru frá inn­rás hinna vest­rænu banda­manna í síð­ari heims­styrj­öld­inni frá Bret­lands­ströndum yfir til Frakk­lands. Áætlun Overlord, eins og inn­rásin var kölluð, var á sinn hátt mjög mik­il­vægur áfangi í stríði banda­manna gegn Þýska­landi Hitlers og ber síst að van­meta það.

Sextán dögum eftir inn­rás­ina í Normandí hófu Banda­menn hins vegar aðra sókn sem varð ekki síður örlaga­rík á þeim loka­spretti heims­styrj­ald­ar­innar sem þá var að hefj­ast. Þar var hinn Rauði her Sov­ét­ríkj­anna að verki og áætl­unin var nefnd Bagration eftir hers­höfð­ingj­anum Piotr Bagration sem atti mjög kappi við Napóleon Frakka­keis­ara og átti það sam­eig­in­legt með Jósef Stalín, ein­ræð­is­herra Sov­ét­ríkj­anna, að vera upp­haf­lega frá Georgíu.

Hér segir af Bagration.

Hluti Úkraínu frelsaður

Í ágúst 1943 höfðu Þjóð­verjar gert síð­ustu eig­in­legu til­raun sína til stór­sóknar gegn Rauða hernum þegar þeir hófu árás á borg­ina Kursk í miðju Rúss­landi. Árásin mistókst algjör­lega og í stað­inn hóf Rauði her­inn sókn sem stóð nær sleitu­laust til stríðsloka.

Sov­ét­menn lögðu í fyrstu mesta áherslu á að ná Úkraínu sem Þjóð­verjar höfðu hernumið 1941. Þrátt fyrir mjög harða and­stöðu Þjóð­verja náði Rauði her­inn Kyiv í nóv­em­ber '43 og á útmán­uðum 1944 hafði stór hluti Úkraínu verið frels­aður og síðan Krím­skagi þegar komið var fram í apríl.

Í norðri hafði öðrum sov­éskum her tek­ist að létta umsátr­inu grimma um Lenín­grad í jan­úar '44 en sóknin stöðv­að­ist svo áður en sá her næði alla leið að Eystra­salts­lönd­unum. Í Belarús héldu Þjóð­verjar hins vegar enn velli.

Bannað að hugleiða ósigur

Fyrstu vikur sum­ars 1944 varð sjald­gæft hlé á stórað­gerðum en allir vissu að það var ein­ungis lognið á undan storm­inum. Allt frum­kvæði á víg­stöðv­unum var nú komið svo tryggi­lega í hendur Sov­ét­manna að ekki einu sinni Adolf Hitler lét sig dreyma um að Þjóð­verjar gætu hafið sókn þetta sum­arið.

Þeir yrðu bara að bíða eftir því hvar Rauða hernum þókn­að­ist næst að sækja fram og reyna að standa atlög­una af sér. Rétt eins og þeir biðu líka eftir því hvar vænt­an­legir inn­rásarprammar banda­manna í vestri myndu lenda.

Enda þótt Þjóð­verjum, jafn­vel hæst settu hers­höfð­ingj­unum, væri í raun bannað að svo mikið sem hug­leiða mögu­legan ósigur var öllu raun­sæju fólki ljóst að leið Þjóð­verja til sig­urs var nú úti­lokuð eða svo gott sem.

Draumórar Hitlers

Eini hugs­an­legi mögu­leiki þeirra – og sá var ekki stór – væri sá að vera leift­ur­snöggir að sigr­ast á inn­rásinni í vestri, þegar hún kæmi, svo þeir gætu síðan sent mest­allt sitt lið úr vestri nægj­an­lega snemma til að mæta fyr­ir­sjá­an­legri árás Rauða hers­ins.

Ef tæk­ist að stöðva þá árás og jafn­vel sækja eitt­hvað til baka mætti þá gera sér vonir um nýja stór­sókn austur á bóg­inn sum­arið 1945 þegar þau „undra­vopn“ sem Hitler batt æ meiri vonir við yrðu komin í gagnið, og kannski farið að trosna veru­lega úr banda­lagi Stalíns ann­ars vegar og Vest­ur­veld­anna hins vegar. 

En Rauði her­inn ætl­aði ekki, frekar en hug­mynda­smiðir Overlords, að leyfa draum­órum Hitlers og nóta hans að ræt­ast.

Möguleikar Rauða hersins

Þegar sov­éska her­ráðið (stavka) tók að íhuga á útmán­uðum hvert ætti að beina sum­ar­sókn­inni stóðu menn frammi fyrir fjórum kostum.

Norð­ur­leið­inni til Eystra­salts­land­anna.

Mið­leið­inni inn í Belarús.

Vest­ur­leið­inni inn í vest­ur­hluta Úkraínu.

Og suð­vest­ur­leið­inni inn í Rúmeníu til að her­taka olíu­lindir lands­ins.

Þjóð­verjar voru nokkuð vissir um að vest­ur­leiðin yrði fyrir val­inu. Ef Rauði her­inn næði góðum árangri þar gæti hann átt greiða leið inn í Pólland og jafn­vel farið að líta Þýska­land sjálft hýru auga.

Stalín var for­maður her­ráðs­ins og eftir á þakk­aði hann sjálfum sér allar réttar ákvarð­anir her­ráðs­ins og sú þjóð­saga varð til að snilld Stalíns hefði ráðið öllum úrslitum í stríð­inu svo þakka mætti honum sig­ur­inn á Þjóð­verjum. Í reynd var það fjarri lagi. Stalín var ekki mik­ill her­stjóri og meðan hann fékk að ráða í byrjun stríðs­ins gerðu Sov­ét­menn trölls­leg mis­tök á víg­vell­inum sem kost­uðu millj­ónir manns­lífa.

Það sem Stalín hafði fram yfir Hitler

Stalín hafði það hins vegar fram yfir Hitler, sem taldi sig allt til loka óskeik­ulan her­stjóra, að hann fékkst til að læra af mis­tökum sínum og eft­ir­lét sér flinkari hers­höfð­ingjum smátt og smátt æ meiri stjórn herj­anna á víg­vell­inum – þótt eftir sem áður fylgd­ist hann yfir­leitt grannt með, sem for­maður stövku, og stærri ákvarð­anir þyrfti ævin­lega að bera undir hann til sam­þykkis.

Nú voru helstu mar­skálkar og hers­höfð­ingjar Rauða hers­ins settir í að ákveða hvar skyldi ráð­ast til atlögu. Þeir komust fljót­lega að þeirri nið­ur­stöðu að fara skyldi mið­leið­ina inn í Belarús en ekki vest­ur­leið­ina. Ástæð­urnar voru ýmsar en meðal ann­ars sú að þeir þótt­ust vita að varnir Þjóð­verja væru mun veik­ari í Belarús en Úkraínu.

Tilgangur Bagration

Til­gang­ur­inn með áætl­un­inni, sem nú hafði fengið nafn Bagrations, var í sjálfu sér að frelsa Belarús undan Þjóð­verjum og koma Rauða hernum í ákjós­an­lega stöðu til að sækja í allar áttir í næsta áfanga.

En síð­ast en ekki síst var til­gangur Rauða hers­ins að eyði­leggja sem mest af þýska hernum til að svipta Þjóð­verja góðum hluta af varn­ar­mætti sínum í fram­hald­inu.

Nú er oft sagt – og með miklum rétti – að helsta hern­að­ar­að­ferð Rússa í bar­dögum sé að dæla bara sífellt meiri liðsafla inn á víg­völl­inn og hirða lítið eða ekk­ert um hve margir falli. Rússar treysti því að þeir eigi alltaf mun meira lið en and­stæð­ing­ur­inn. Þeir hafi því efni á að missa ógrynni liðs en and­stæð­ing­ur­inn ekki.

Þannig vinni þeir alltaf að lokum.

Blekkingar og kænska

Mörg óskemmti­leg dæmi eru um þessa aðferð Rauða hers­ins í síð­ari heims­styrj­öld, einkum framan af, en áætlun Bagration var hins vegar skipu­lögð með öðrum hætti. Hún þykir eitt besta dæmið um þá „djúpu orr­ustu“ sem fram­sýnir her­for­ingjar Rauða hers­ins höfðu lagt drög að ára­tug­inn fyrir heims­styrj­öld­ina og fólst í árang­urs­ríkri sam­vinnu fjöl­mennra herja á sviði mark­miða, aðgerða og her­bragða.

Og Rauði her­inn beitti líka blekk­ingum og kænsku­brögðum alls konar í meira mæli en oft áður – og með betri árangri – til að sann­færa Þjóð­verja end­an­lega um að árásin yrði gerð eftir vest­ur­leið­inni.

Það voru þeir Kon­stanín Rokossov­sky og Georgí Zhukov sem báru hit­ann og þung­ann af skipu­lagn­ingu Bagration. Þeir vissu að inn­rásar banda­manna var von í vestri en vissu ekki hvenær hún hæf­ist. Þegar Overlord hófst svo þann 6. júní var þeim ekk­ert að van­bún­aði.

Bagration hefst

Þann 22. júní voru Banda­ríkja­menn og félagar búnir að koma sér fyrir á strönd Frakk­lands og ljóst að þeir yrðu ekki hraktir út í sjó aftur.

Og þann dag – þegar rétt þrjú ár voru hafin frá Bar­barossa-inn­rás Hitlers í Sov­ét­ríkin – hófst Bagration.

Er þarna var komið sögu höfðu Sov­ét­menn algjöra yfir­burði bæði í mann­afla og her­bún­aði öllum. Í flest­öllum stór­orr­ustum voru þeir tvisvar til þrisvar sinnum lið­fleiri en Þjóð­verjar. Í orr­ustum sem stóðu þá tvo mán­uði sem Bagration var í gangi gátu Þjóð­verjar teflt fram 800 skrið­drekum en Sov­ét­menn 3.800. Luftwaffe gat sent á loft 1.200 flug­vélar eða þar um bil en flug­her Sov­ét­ríkj­anna 8.000.

Og mann­afl­inn sjálfur? Þjóð­verjar tefldu fram milljón manns. Það virð­ist ógur­legur fjöldi en í þeim Rauða her sem sótti nú í vestur var hálf þriðja milljón.

Varnir Þjóðverja hrynja

Óhætt er að segja að varnir Þjóð­verja hrundu. Á tveimur mán­uðum rudd­ust Rokossov­sky og herir hans yfir allt Belarús og hálft Pólland og stað­næmd­ust loks við Varsjá um miðjan ágúst. Hvað þar gerð­ist er önnur saga sem síðar verður frá sagt.

En hvar­vetna voru varnir Þjóð­verja í upp­námi. Öll Úkraína hafði verið frelsuð. Rauði her­inn var kom­inn inn í Eystra­salts­löndin úr austri. Innrás í Rúmeníu yfir­vof­andi. Ung­verska sléttan blasti við herjum sem komnir voru upp í Karpata­fjöll.

Allt frá byrjun hafði mantra Hitlers við her­stjórn verið sú að Þýska­land mætti aldrei heyja stríð á tveimur víg­stöðvum í einu líkt og í fyrri heims­styrj­öld. En nú var það orðið að veru­leika.

Overlord og Bagration sáu til þess.