Hákon 4. er sagður fyrsti kon­ungur Íslands. Árið 1262 skrif­uðu íslenskir höfð­ingjar undir sátt­mála á þingi þar sem þeir ját­uð­ust undir norsk yfir­ráð.

Svo stóð í minni Íslands­sögu­bók í gamla daga.

Fræði­menn hafa að vísu síðan sýnt fram á að málið var kannski ekki alveg svo ein­falt. Hvenær skrifað var undir hvaða „gamla sátt­mála“ og nákvæm­lega hvað hann merkti er örlítið meiri vafa und­ir­orpið en ætla mátti af minni bók.

En látum samt svo vera í þetta sinn: Hákon 4. gamli var fyrsti kon­ungur Íslands.

Nema hvað Hákon lést aðeins ári síðar, 1263 – reyndar ekki nema 59 ára gam­all – og þá tók Magnús sonur hans við.

„Hákon ungi“, sonur Hákons, hafði nefni­lega dáið á undan hinum gamla föður sínum.

Magnús 6. er kall­aður laga­bætir og þarf ekki að fjöl­yrða um ástæður þess. Hann lifði ekki lengi, dó árið 1280, rétt um fer­tugt.

Þá var 13 ára sonur, Eiríkur að nafni, settur í hásætið. Móðir hans var kon­ungs­dóttir frá Danmörku. Eiríkur var oft kall­aður „presta­hat­ari“ þar sem hagur kirkj­unnar þótti versna all­mjög um hans daga, en um þær mundir stóðu oft lang­vinnar deilur milli kirkju og ver­ald­legra stjórn­valda.

Háleggur í stað prestahatara

Meðan Eiríkur var kóngur braust út stríð milli Norð­manna og Dana og í júlí 1289 stóð Eiríkur presta­hat­ari í stafni á miklum norskum her­skipa­flota sem braust inn í Eyr­ar­sund en var að lokum hrak­inn frá Kaup­manna­höfn.

Þetta mun hafa verið í síð­asta sinn sem norskur her­skipa­floti var kvaddur út í raun­veru­legan her­leið­angur.

Eiríkur gekk að eiga kon­ungs­dóttur frá Skotlandi en hafði ekki eign­ast neina afkom­endur með henni er hann lést um þrí­tugt árið 1299.

Yngri bróðir Eiríks varð þá kóngur í hans stað. Hann hét Hákon og var sá 5. með því nafni. 

Íslend­ingar köll­uðu Hákon hálegg, enda var hann hávax­inn. Þeir neit­uðu að hylla hann á Alþingi fyrr en kon­ungur sam­þykkti að lög­menn hér í landi skyldu vera íslenskir. Hákon lét undan og sam­þykkti líka að leggja af „utan­stefnur“ en fram að því hafði norski kon­ung­ur­inn talið sig geta skipað hvaða Íslend­ingi sem var að koma á sinn fund hvenær sem kóngi hent­aði.

Eft­ir­leiðis áttu bara glæpa­menn að þurfa að hlýða utan­stefnum kon­ungs.

Norðmenn þóttu viðræðuhæfir

Hákon var tví­kvæntur. Fyrri kona hans var greifa­dóttir frá Frakk­landi.

Það hjóna­band var helst til vitnis um að Norðmenn þóttu orðið við­ræðu­hæfir suður í Evrópu en ekki óskilj­an­legir villi­menn.

Greifa­dóttirin dó hins vegar fljót­lega en síð­ari kona Háleggs hét Efemía og var dóttir pólsks her­toga frá Pomer­aníu en það er hér­aðið á mótum Þýska­lands og Póllands. Efemía var víð­fræg á sínum tíma fyrir ást sína og áhuga á bók­menntum, ekki síst ridd­ara­kvæðum og þess háttar.

Hún bar Hákoni eina dóttur sem lifði, sú hét Ingiborg og gekk að eiga sænskan her­toga, bróður Birgis þáver­andi Svía­kon­ungs.

Hákon lést tæp­lega fimm­tugur 1319 og þar eð hann átti ekki son var nú dubb­aður til kóngs 3ja ára sonur Ingi­borgar og sænska her­tog­ans hennar,

Magnús hét hann.

Barnungur konungur

Svo vildi til að sama ár dó Birgir Svía­kóngur og sænskir aðals­menn völdu Magnús bróð­ur­son hans þá einnig til kon­ungs yfir sér.

Magnús 7. varð því barn­ungur kon­ungur bæði í Noregi og Svíþjóð.

Því fór þó fjarri að ríkið sam­ein­uð­ust á ein­hvern hátt. Kóng­ur­inn átti vald sitt undir aðal­s­mönnum í hvoru rík­inu um sig. Og árið 1343 kom á dag­inn að norskir aðals­menn voru alls ekki ánægðir með þetta fyr­ir­komu­lag og kröfð­ust þess að Magnús léti kon­ung­dóm­inn í Noregi af hendi við Hákon, yngri son sinn en hann var þá þriggja ára.

Þeim mun hafa þótt Magnús hafa lít­inn áhuga á Noregi, heldur liti hann fyrst og fremst á sig sem Svíakóng.

Sitthvað mun hafa verið til í því og Magnús var til dæmis önnum kaf­inn við deilur við Dani um Skán, syðsta hluta Sví­þjóðar en erjur og stríð þjóð­anna um hér­aðið stóðu öldum saman.

Plágan hlífir Íslandi — í bili

Magnús féllst umyrða­lítið á að láta af kon­ung­dómi í Noregi en hann var þó rík­is­stjóri Norð­manna þar til Hákon sonur hans varð mynd­ugur, senni­lega árið 1355. Þá sett­ist Hákon í hásæti Noregs undir nafn­inu Hákon 6.

Athygl­is­vert er að Magnús hélt eftir Íslandi, Græn­landi og Færeyjum. Ekki er samt kunn­ugt um að hann hafi haft sér­stakan áhuga á Íslandi, né verið ýkja afskipta­samur um stjórn þess.

Þeir feðgar, Magnús og Hákon, áttu við ýmis­legt að stríða hvor í sínu ríki og allra verstur var svarti dauði sem gekk um miðja 14. öld og lagði að velli að minnsta kosti þriðj­ung íbúa í báðum löndum, en ein­hverra hluta vegna slapp Ísland við plág­una í það sinn. Hún náði ekki til Íslands fyrr en í byrjun næstu aldar.

Magnús 7. var kon­ungur Íslands allt til 1374 þegar hann lést en þá hafði sann­ar­lega mikið gengið á.

„Höggormur með tungu hórunnar“

Fyrst er frá því að greina að 1335 hafði Magnús gengið að eiga Blanche nokkra fursta­dóttur frá Namur í Belgíu. Raunar var altalað Magnús væri mest fyrir karla en hann stóð þó sína plikt sem kon­ungur með því að eign­ast all­mörg börn með Blanche og þar á meðal syn­ina Eirík og Hákon. Um Blanche var sagt að hún væri „högg­ormur með tungu hór­unnar, gall drek­ans í hjarta sér og bit­urt eitur í æðum“, en hvað var hæft í því verður ekki sagt héðan af.

Þó er vitað að þegar Eiríkur, eldri sonur Magnúsar og Blanche, lagð­ist bana­legu tví­tugur að aldri sak­aði hann móður sína um að hafa eitrað fyrir sér. Hann hafði þá verið skip­aður arf­taki Magnúsar sem kon­ungur í Svíþjóð. Enginn veit af hverju Blanche hefði átt að vera að eitra fyrir syni sínum (og tveim korn­ungum son­ar­sonum) enda er lík­leg­ast að plágan hafi ein­fald­lega drepið Eirík hinn unga.

Konungur Íslands í 55 ár!

1364 gerðu sænskir aðals­menn upp­reisn gegn Magnúsi kon­ungi og þrátt fyrir lið­sinni Hákonar sonar síns í Noregi beið Magnús lægri hlut og var í sex ár í fang­elsi aðals­manna. Þá var hann lát­inn laus eftir að lausn­ar­gjald hafði verið greitt fyrir hann. Magnús var síðan í útlegð í Noregi hjá Hákoni en drukkn­aði í báts­ferð 1374.

Hann hafði þá í orði kveðnu en ekki alltaf í raun verið kon­ungur Íslands í 55 ár.

Nú varð Hákon 6. sonur hans loks­ins kon­ungur Íslands.

En þá stefndi í miklar breyt­ingar í sam­skiptum ríkj­anna, ekki aðeins Noregs og Íslands heldur allra Norð­ur­land­anna.

Og svo fór að Hákon þessi varð síð­asti Hákoninn sem ríkti sem kóngur yfir Íslandi.