Hákon 4. er sagður fyrsti konungur Íslands. Árið 1262 skrifuðu íslenskir höfðingjar undir sáttmála á þingi þar sem þeir játuðust undir norsk yfirráð.

Svo stóð í minni Íslandssögubók í gamla daga.

Fræðimenn hafa að vísu síðan sýnt fram á að málið var kannski ekki alveg svo einfalt. Hvenær skrifað var undir hvaða „gamla sáttmála“ og nákvæmlega hvað hann merkti er örlítið meiri vafa undirorpið en ætla mátti af minni bók.

En látum samt svo vera í þetta sinn: Hákon 4. gamli var fyrsti konungur Íslands.

Nema hvað Hákon lést aðeins ári síðar, 1263 – reyndar ekki nema 59 ára gamall – og þá tók Magnús sonur hans við.

„Hákon ungi“, sonur Hákons, hafði nefnilega dáið á undan hinum gamla föður sínum.

Magnús 6. er kallaður lagabætir og þarf ekki að fjölyrða um ástæður þess. Hann lifði ekki lengi, dó árið 1280, rétt um fertugt.

Þá var 13 ára sonur, Eiríkur að nafni, settur í hásætið. Móðir hans var konungsdóttir frá Danmörku. Eiríkur var oft kallaður „prestahatari“ þar sem hagur kirkjunnar þótti versna allmjög um hans daga, en um þær mundir stóðu oft langvinnar deilur milli kirkju og veraldlegra stjórnvalda.

Háleggur í stað prestahatara

Meðan Eiríkur var kóngur braust út stríð milli Norðmanna og Dana og í júlí 1289 stóð Eiríkur prestahatari í stafni á miklum norskum herskipaflota sem braust inn í Eyrarsund en var að lokum hrakinn frá Kaupmannahöfn.

Þetta mun hafa verið í síðasta sinn sem norskur herskipafloti var kvaddur út í raunverulegan herleiðangur.

Eiríkur gekk að eiga konungsdóttur frá Skotlandi en hafði ekki eignast neina afkomendur með henni er hann lést um þrítugt árið 1299.

Yngri bróðir Eiríks varð þá kóngur í hans stað. Hann hét Hákon og var sá 5. með því nafni. 

Íslendingar kölluðu Hákon hálegg, enda var hann hávaxinn. Þeir neituðu að hylla hann á Alþingi fyrr en konungur samþykkti að lögmenn hér í landi skyldu vera íslenskir. Hákon lét undan og samþykkti líka að leggja af „utanstefnur“ en fram að því hafði norski konungurinn talið sig geta skipað hvaða Íslendingi sem var að koma á sinn fund hvenær sem kóngi hentaði.

Eftirleiðis áttu bara glæpamenn að þurfa að hlýða utanstefnum konungs.

Norðmenn þóttu viðræðuhæfir

Hákon var tvíkvæntur. Fyrri kona hans var greifadóttir frá Frakklandi.

Það hjónaband var helst til vitnis um að Norðmenn þóttu orðið viðræðuhæfir suður í Evrópu en ekki óskiljanlegir villimenn.

Greifadóttirin dó hins vegar fljótlega en síðari kona Háleggs hét Efemía og var dóttir pólsks hertoga frá Pomeraníu en það er héraðið á mótum Þýskalands og Póllands. Efemía var víðfræg á sínum tíma fyrir ást sína og áhuga á bókmenntum, ekki síst riddarakvæðum og þess háttar.

Hún bar Hákoni eina dóttur sem lifði, sú hét Ingiborg og gekk að eiga sænskan hertoga, bróður Birgis þáverandi Svíakonungs.

Hákon lést tæplega fimmtugur 1319 og þar eð hann átti ekki son var nú dubbaður til kóngs 3ja ára sonur Ingiborgar og sænska hertogans hennar,

Magnús hét hann.

Barnungur konungur

Svo vildi til að sama ár dó Birgir Svíakóngur og sænskir aðalsmenn völdu Magnús bróðurson hans þá einnig til konungs yfir sér.

Magnús 7. varð því barnungur konungur bæði í Noregi og Svíþjóð.

Því fór þó fjarri að ríkið sameinuðust á einhvern hátt. Kóngurinn átti vald sitt undir aðalsmönnum í hvoru ríkinu um sig. Og árið 1343 kom á daginn að norskir aðalsmenn voru alls ekki ánægðir með þetta fyrirkomulag og kröfðust þess að Magnús léti konungdóminn í Noregi af hendi við Hákon, yngri son sinn en hann var þá þriggja ára.

Þeim mun hafa þótt Magnús hafa lítinn áhuga á Noregi, heldur liti hann fyrst og fremst á sig sem Svíakóng.

Sitthvað mun hafa verið til í því og Magnús var til dæmis önnum kafinn við deilur við Dani um Skán, syðsta hluta Svíþjóðar en erjur og stríð þjóðanna um héraðið stóðu öldum saman.

Plágan hlífir Íslandi — í bili

Magnús féllst umyrðalítið á að láta af konungdómi í Noregi en hann var þó ríkisstjóri Norðmanna þar til Hákon sonur hans varð myndugur, sennilega árið 1355. Þá settist Hákon í hásæti Noregs undir nafninu Hákon 6.

Athyglisvert er að Magnús hélt eftir Íslandi, Grænlandi og Færeyjum. Ekki er samt kunnugt um að hann hafi haft sérstakan áhuga á Íslandi, né verið ýkja afskiptasamur um stjórn þess.

Þeir feðgar, Magnús og Hákon, áttu við ýmislegt að stríða hvor í sínu ríki og allra verstur var svarti dauði sem gekk um miðja 14. öld og lagði að velli að minnsta kosti þriðjung íbúa í báðum löndum, en einhverra hluta vegna slapp Ísland við pláguna í það sinn. Hún náði ekki til Íslands fyrr en í byrjun næstu aldar.

Magnús 7. var konungur Íslands allt til 1374 þegar hann lést en þá hafði sannarlega mikið gengið á.

„Höggormur með tungu hórunnar“

Fyrst er frá því að greina að 1335 hafði Magnús gengið að eiga Blanche nokkra furstadóttur frá Namur í Belgíu. Raunar var altalað Magnús væri mest fyrir karla en hann stóð þó sína plikt sem konungur með því að eignast allmörg börn með Blanche og þar á meðal synina Eirík og Hákon. Um Blanche var sagt að hún væri „höggormur með tungu hórunnar, gall drekans í hjarta sér og biturt eitur í æðum“, en hvað var hæft í því verður ekki sagt héðan af.

Þó er vitað að þegar Eiríkur, eldri sonur Magnúsar og Blanche, lagðist banalegu tvítugur að aldri sakaði hann móður sína um að hafa eitrað fyrir sér. Hann hafði þá verið skipaður arftaki Magnúsar sem konungur í Svíþjóð. Enginn veit af hverju Blanche hefði átt að vera að eitra fyrir syni sínum (og tveim kornungum sonarsonum) enda er líklegast að plágan hafi einfaldlega drepið Eirík hinn unga.

Konungur Íslands í 55 ár!

1364 gerðu sænskir aðalsmenn uppreisn gegn Magnúsi konungi og þrátt fyrir liðsinni Hákonar sonar síns í Noregi beið Magnús lægri hlut og var í sex ár í fangelsi aðalsmanna. Þá var hann látinn laus eftir að lausnargjald hafði verið greitt fyrir hann. Magnús var síðan í útlegð í Noregi hjá Hákoni en drukknaði í bátsferð 1374.

Hann hafði þá í orði kveðnu en ekki alltaf í raun verið konungur Íslands í 55 ár.

Nú varð Hákon 6. sonur hans loksins konungur Íslands.

En þá stefndi í miklar breytingar í samskiptum ríkjanna, ekki aðeins Noregs og Íslands heldur allra Norðurlandanna.

Og svo fór að Hákon þessi varð síðasti Hákoninn sem ríkti sem kóngur yfir Íslandi.