Myrkur í ágúst 15 — Sólmyrkvar í norrænni goðafræði

Í gær sagði frá Anaxa­górasi í þess­ari greina­röð.

Hér er sú grein.

Þótt menn eins og Anaxa­góras væru þegar 400 árum fyrir upp­haf tíma­tal okkar búnir að átta sig á því hvað sól­myrkvar væru í raun, þá spurð­ust þau tíð­indi ekki út um ver­öld­ina fyrr en löngu síðar.

Og í goð­sögnum hinna ýmsu trú­ar­bragða spann fólk upp alls­konar sögur til að skýra hin ugg­væn­legu fyr­ir­brigði á himnum.

Ógnarstórir úlfar

Í nor­rænni goða­fræði mega him­in­tunglin Sól og Máni sæta því á ferðum sínum yfir him­in­hvolfið að tveir ógn­ar­stórir úlfar reyna sífellt að elta þau uppi og gleypa þau í sig. Þessi eilífi elt­inga­leikur stýrir hringrás dags og nætur og boðar að lokum enda­lok heims­ins.

Samkvæmt frum­heim­ildum á borð við Eddu (sér­stak­lega kvæð­unum Völuspá og Grímn­is­máli) og svo Gylfag­inn­ingu í Snorra-Eddu þá eru þessir úlfar afkvæmi tröll­konu sem býr fyrir austan Miðgarð, bústað ásanna eða hinnu nor­rænu guða, og er þar skógur sem nefn­ist Járn­viður.

Mánagarmur

Þar búa margar tröllskessur og undan einni þeirra eru komnir margir jötnar og skrímsli alls­konar. Þar á meðal eru úlf­arnir tveir sem nefn­ast Skoll og Hati.

Skoll elt­ist við Sól en Hati, sem sagður er sonur Fenris­úlfs, þreytir stökk á eftir Mána. Sumir telja að Skoll sé sjálfur hinn illi Fenris­úlfur.

Í Gylfag­inn­ingu kemur fram að annað nafn Hata sé Mána­garmur og hann er sagður nær­ast á lífs­krafti deyj­andi manna.

Því er spáð að Skoll og Hati (eða Mána­garmur) muni að lokum ná að hvoma í sig Sól og Mána og steyp­ist þá myrkur yfir heim­inn allan og upp­hefst Ragnarökkur.

Búsáhaldabyltingin?

Samkvæmt þessu verða sól­myrkvar og tungl­myrkvar þegar Skoll og Hati ná stund­ar­korn að gleypa Sól og Mána en verða svo að sleppa þeim aftur svo heim­ur­inn ferst ekki í það sinn.

Til eru í nýlegum ritum frá­sagnir um að þegar myrkvar skella á geti fólk hjálpað Sól og Mána með því að fram­kalla sem mestan hávaða, til dæmis með því að slá sem ákaf­ast utan potta og pönnur.

Þá hrökkvi úlf­arnir í kút og sleppi fórn­ar­lömbum sínum.

Þetta mun þó hvergi að finna í nor­rænum heim­ildum heldur ku bús­á­halda­bylt­ingar af þessu tagi hafa tíðkast við sól- og tungl­myrkva austur í Kína.

Úlfurinn er sagður nær­ast á lífs­krafti deyj­andi manna