Nýr konungur hefur tekið við í Noregi, Hákon 8.

Nauðsynlegt er fyrir alla Íslendinga að vita allt um hvernig það gerðist. Því verður í þessari grein og 2-3 til viðbótar fjallað um norsku konungsættina allt frá fornu fari og fram á daga hins nýja konungs

Því var haldið fram í fornum heimildum íslenskumað Haraldur Hálfdanarson hafi verið sá norskur höfðingi sem sameinaði Noreg undir sinni stjórn og tók sér konungsnafn yfir öllu landinu, eða altént því sunnanverðu. Og svo fylgdi sögunni að sá innanlandsófriður sem geisaði í landinu meðan Haraldur var að berjast til tignar hafi átt einna ríkastan þátt í að Ísland byggðist, því hingað hafi flúið margt það fólk sem ekki vildi sitja undir kóngi í Noregi.

Nú telja fræðimenn reyndar að þetta sé hvorttveggja ærið vafasamt. Í fyrsta lagi hafi Haraldur þessi – kallaður „hárfagri“ – áreiðanlega aldrei verið kóngur yfir öllum eða mestöllum Noregi og það sé ekki einu sinni allsendis víst að hann hafi verið til.

Stefnu örvita hátekjuskattaflóttamenn skipum í haf?

Í öðru lagi sé mjög vafasamt líka að landnám Íslands hafi verið í beinum tengslum við landflótta í Noregi, hvort heldur við teljum að þar hafi verið á ferð „skattflóttamenn“ eða „frjálsræðis hetjurnar góðu“ sem gátu bara ekki hugsað sér að hafa yfir sér kóng.

En hversu raunverulegur sem Haraldur hárfagri var – eða ekki – þá er ljóst að er kom fram á 10. öld var konungdæmi vissulega komið á í Noregi og nokkrir skörungar sátu þar að ríkjum og jafnvel víkingahöfðingjar.

Þar má helsta nefna Ólaf Tryggvason (sem ríkti 995-1000), Ólaf Haraldsson (1014-1028) og bróður hans Harald harðráða (1046-1066).

Danakóngar eins og feðgarnir Sveinn tjúguskegg og Knútur ríki seildust líka til áhrifa í Noregi og sátu þar stundum í hásæti (sá síðarnefndi 1028-1035).

Svo lauk víkingaöldinni en alla 12. öld ríktu viðsjár í landinu og keppt var og barist um konungstignina.

Færeyskur prestur verður Noregskóngur

Árið 1184 náði Sverrir nokkur Sigurðsson völdum í landinu. Hann var lágvaxinn prestur frá Færeyjum og leiðtogi hinna svonefndu Birkibeina en það voru uppreisnarmenn úr alþýðustétt gegn valdastéttum landsins.

Þegar Sverrir lést árið 1202 tók Hákon 3. sonur hans við konungstigninni og freistaði þess að koma á friði eftir langa borgarastyrjöld við svonefnda „bagla“ en lést eftir aðeins tvö ár, rétt um tvítugt. Þá blossaði upp ófriður að nýja en 1217 kom nýr konungur til valda, Hákon 4.

Hið fyrsta birkibeinahlaup

Hann var þá 13 ára og sagður vera óskilgetinn sonur Hákonar 3. 

Hér verður að segja nokkra forsögu að því að Hákon 4. komst til valda.

Móðir hans hét Inga frá Varteigi og var hún frilla hjákona Hákonar 3. Hákon 3. hafði dáið skyndilega eins og fyrr sagði. Hann hafði verið veikur og var þá tekið blóð eins og þá var eitt fárra læknisráða sem til voru. Upp úr því dó hinn ungi konungur og grunsemdir vöknuðu um að eitrað hefði verið fyrir honum.

Grunnt hafði verið á því góða með Hákoni 3. og stjúpmóður hans, hinni sænsku Margréti Eiríksdóttur. Hún var nú sökuð um að hafa eitrað fyrir kóngi en fékk að verja sig með því að einn af mönnum hennar skyldi bera glóandi járn.

Að bera járn

Samkvæmt réttarfari þess tíma var það talin sönnun þess að Margrét væri saklaus ef maðurinn gæti sér að skaðlausu borið járnið sjóðheita. En hann brenndist auðvitað illa og var honum þá drekkt af mönnum Hákonar en Margrét flúði.

Eftir lát Hákonar 3. gerðu birkibeinar Inga nokkurn Bárðarson að konungi. Hann var systursonur Sverris konungs. Borgarastyrjöld birkibeina og bagla geisaði næstu árin. Hákon sonur Ingu frá Varteigi fæddist á svæði undir stjórn bagla og var tilveru hans því haldið leyndri fyrstu árin. Veturinn 1205-1206 var drengurinn sendur til Inga konungs í Niðarósi (Þrándheimi). Er af því mikil hetjusaga því tveir knáir skíðamenn lögðu sig í hættu við að flytja konungssoninn gegnum ómild vetrarveður langa vegu. Enn í dag er haldin mikil gönguskíðakeppni á leiðinni sem skíðamennirnir fóru og heitir birkibeinahlaupið, 54 kílómetrar frá smábænum Rena til Lillehammer.*

Eftir að Ingi dó þótti svo liggja beint við að hinn ungi Hákon tæki við.

Traustur í sessi

Hvort hann var í raun og veru sonur Hákons er auðvitað engin leið að segja til um en stuðningsmönnum pilts og móður hans tókst altént að fá hann viðurkenndan á konungsstóli. Og þótt hann þyrfti að kljást við uppreisn Skúla jarls, sem svo var kallaður, um miðbik konungstíðar sinnar, þá náði Hákon 4. standa þá atlögu af sér og treysta sig rækilega í sessi.

Hákon er í íslenskri sögu ævinlega nefndur Hákon gamli en ástæðan fyrir viðurnefninu var ekki sú að hann yrði háaldraður heldur einfaldlega að sonur hans og krónprins hét líka Hákon og því var farið að kalla þá nafnana og feðgana „gamli“ og „ungi“. 

Og eins og allir vita var Hákon gamli sem fór að spila á íslenska höfðingja Sturlungaaldarinnar til þess að koma Íslandi undir sinn ægishjálm.

Ísland verður hluti Noregs

Hvort það var endilega ásælni konungs sem varð upphafið á þeirri þróun sem endaði með því að Ísland varð hluti norska ríkisins eða hvort það voru íslensku höfðingjarnir sem sóttu svo fast í stuðning konungs hver gegn öðrum, það er ekki gott um að segja þrátt fyrir Sturlungu og fjölda annarra heimildarrita.

En niðurstaðan varð allavega sú að Ísland lenti undir Noregskóngi.

Segjum að það hafi gerst 1262 þó málið sé ekki jafn einfalt og það hljómaði í Íslandssögubókunum í gamla daga.

Hákon telst því vera fyrsti konungur Íslands.

Næst segir af næstu Hákonum.

*) Hér er stuðst við bókina Þjóðhöfðingjar Íslands eftir Veru Illugadóttur.