Myrkur í ágúst 16 — Sólmyrkvar Inúíta og Hindúa

Í grein­inni í gær var sagt frá hug­myndum nor­rænna manna til forna um sól­myrkva.

Hér er sú grein.

Inúítar á Græn­landi eiga, rétt eins og nor­rænir menn, sögur sem útskýra bæði sköpun sól­ar­innar og tungls og svo sól- og tungl­myrkva. Nokkrar gerðir sagn­anna eru til en þær snú­ast allar um systk­ini sem urðu ósátt endur fyrir löngu. Bróð­ir­inn er yfir­leitt kall­aður Aningaat eða Anningan. Systir hans kall­ast stundum Malina en stundum Seqineq sem þýðir ein­fald­lega sól.

Hver fær bjarnarkjötið?

Í einni gerð sög­unnar snýst rifr­ildi systk­in­anna um kjöt af hvíta­birni sem Aningaat hafði veitt en systir hans hafði stungið undan með hjálp ömmu sinnar. Bjarn­ar­kjöt þótti lost­æti en þær gáfu honum hunda­kjöt í stað­inn. Þegar Aningaat upp­götv­aði svikin reidd­ist hann og hljóp á eftir systur sinni til að refsa henni. Hún flúði á end­anum alla leið upp á him­in­inn þar sem hún breytt­ist í sól­ina en hann fylgdi á eftir í líki tungls­ins.

Systkini í eltingaleik um himinhvolfið

Stundum verður hann svo svangur á flótt­anum að hann er við það að sál­ast úr hungri. Þá má sjá á himn­inum hvernig hann verður sífellt grennri og grennri. Loks verður hann að doka við og finna sér eitt­hvað að borða og þá fer hann að fitna aftur.

Þannig útskýrðu græn­lensku Inúít­arnr kvart­ila­skipti tungsl­ins.

Einstaka sinnum tekst Aningaat að hlaupa systur sína uppi.

Þegar hann hefur hendur í hári hennar skyggir hann á hana á himn­inum og þá verður sól­myrkvi.

En þeir standa aldrei lengi og það er til marks um að Seqineq sleppur alltaf frá bróður sínum aftur og tekur enn á rás.

Púkar skapa mjólkursjó

Hindúar á Indlandi áttu sér merki­lega sögu um hvað ylli bæði sól- og tungl­myrkvum.

Í hinum forna goð­sagna­heimi þeirra bjuggu meðal ann­ars svo­nefndir „asuras“ sem voru eins konar púkar. Þeir tóku þátt í að skapa svo­nefnt Kshira Sagara eða „mjólk­ur­sjó“ en sá var þeirrar nátt­úru að hver sem drakk af „mjólk­inni“ varð ódauð­legur. Þegar Kshira Sagara var orðið til vildu guð­irnir samt ekki að „púk­arnir“ fengju að drekka af því svo þeir yrðu ekki ódauð­legir.

Einn af púk­unum, Svarbhan að nafni, náði samt að svolgra í sig ódá­ins­drykk­inn og verða þar með ódauð­legur eins og guð­irnir.

Hefnigjarn púki

Sólin og tunglið, goð­mögn sem Hindúar köll­uðu Surya og Chandra, tóku eftir þessu og klög­uðu í guð­ina. Meg­in­guð­inn Vishnu reidd­ist mjög og í líki („avatar“) kveng­uðs­ins Mohini hjó hann höf­uðið af Svarbhan.

Púkinn dó ekki þar eð hann hafði náð að drekka af Kshira Sagara en var upp frá þessu í tveim hlutum. Höfuðið kall­að­ist Rahu og skrokk­ur­inn Ketu. Guðirnir komu bæði Rahu og Ketu fyrir á him­in­hvolf­inu, sam­kvæmt lög­mál­inu um að ein­hvers staðar verða vondir að vera, og þar er Rahu sífellt að reyna að hefna sín á Surya og Chandra fyrir að hafa sagt til sín.

Ósýnilega reikistjarnan

Stöku sinnum nær Rahu (sem kall­aður er „ósýni­lega reiki­stjarnan“) að elta uppi sól­ina eða tunglið og gleypir þau í hefnd­ar­skyni. Það er þá sem skugga virð­ist draga fyrir sól­ina – eða tunglið.

En þar sem Rahu er bara haus­inn einn, þá birt­ast Surya og Chanda von bráðar heil á húfi aftur og halda áfram að skína eins og ekk­ert væri.

Rifrildi um kjöt af hvíta­birni verður örlaga­ríkt