Íslenskt lagaum­hverfi kom í veg fyrir að hægt var að not­ast við allar upp­lýs­ingar sem lög­reglu barst frá erlendum sam­starfs­stofn­unum í umfangs­mik­illi lög­reglu­að­gerð þar sem maður var hand­tek­inn og fluttur til Grikk­lands ásamt fjöl­skyldu sinni. Maðurinn var grun­aður um að vera með­limur í hryðju­verka­sam­tök­unum Íslamska rík­is­ins, ISIS.

Þetta kemur fram í svörum sam­skipta­stjóra emb­ættis rík­is­lög­reglu­stjóra, Helenu Rós Sturlu­dóttir, við fyr­ir­spurn Heim­ild­ar­innar um lög­reglu­að­gerð­ina sem fram­kvæmd var 12. jan­úar síð­ast­lið­inn á Akureyri. Í henni voru þrír menn hand­teknir og hús­leit fram­kvæmd í tveimur íbúðum, þar sem lagt var hald á far­síma og pen­inga.

Í til­kynn­ingu Rík­is­lög­reglu­stjóra var sagt frá því að tveimur karl­mann­anna hafi verið fljót­lega sleppt en sá þriðji verið sendur úr landi sam­dæg­urs ásamt eig­in­konu sinni og sex börnum sem eru á aldr­inum sex mán­aða til 16 ára. 

Lögregla lítið getað tjáð sig um málið

Lög­reglan hefur tjáð sig lítið um málið í kjöl­farið og borið fyrir sig að málið sé enn á við­kvæmu stigi. Í svörum við fyr­ir­spurn Heim­ild­ar­innar seg­ist tals­maður rík­is­lög­reglu­stjóra ekki geta upp­lýst um það hvort menn­irnir hafi verið staðnir að glæp eða hvort rök­studdur grunur hafi verið fyrir því að þeir haft í hyggju að fremja glæp. 

Í skrif­legu svari lög­reglu kemur þó fram að hættu­stig vegna hryðju­verka hafi hald­ist óbreytt frá því sem það hefur verið und­an­farna mán­uði. 

Mönnunum sem var sleppt ekki grunaðir um aðild í ISIS

Lög­reglan getur lítið tjáð sig um hina menn­ina tvo en getur „þó stað­fest að þeir eru ekki taldir með­limir í ISIS,“ segir Helena Rós Sturlu­dóttir sam­skipta­stjóri Rík­is­lög­reglu­stjóra. 

Í upp­haf­legri til­kynn­ingu lög­reglu sagt frá því að rann­sóknin hafi staðið yfir síðan nóv­em­ber í fyrra. Rann­sóknin hafi verið gerð sam­starfi við erlend lög­reglu­yf­ir­völd eftir að upp­lýs­ingar bár­ust um að fjöl­skyldu­fað­ir­inn, sem sendur var úr landi, hafi verið með­limur í ISIS. Í frétt RÚV stað­festi lög­regla að mað­ur­inn var tal­inn vera virkur með­limur í hryðju­verka­sam­tök­unum. 

Spurð hvað bíði manns­ins og fjöl­skyld­unnar í Grikk­landi svarar Helena Rós að grísk yfir­völd taki „ákvarð­anir um fólk sem þau hafa veitt alþjóð­lega vernd.“ 

Núgildandi lagaumhverfi hefti rannsókn lögreglu

Lögregla getur lítið sagt um rann­sókn­ina, menn­ina sem voru hand­teknir og afdrif fjöl­skyld­unnar sem var send til Grikk­lands. Í svörum lög­reglu er hins vegar er vakin sér­stök athygli á því hvernig núgild­andi lagaum­hverfi hafi komið í veg fyrir að lög­regla hafi getað not­ast við allar upp­lýs­ing­arnar sem var miðlað til hennar. 

„Hluti þeirra upp­lýs­inga sem var miðlað til íslenskrar lög­reglu reynd­ist ekki unnt að nota hér­lendis við rann­sókn­ar­að­gerðir vegna núgild­andi lagaum­hverfis,“ segir Helena Rós Sturlu­dóttir.

Spurð með hvaða hætti núgild­andi lagaum­hverfi hafi haft áhrif á rann­sókn lög­reglu segir Helena Rós að sam­kvæmt lögum beri „lög­reglu skylda til að afhenda upp­lýs­ingar ef óskað er eftir rann­sóknar­úr­skurðum til verj­enda Sak­born­ingar fá að auki upp­lýs­ingar um þau máls­gögn sem lög­regla hefur.“ 

Þessi lög geta reynst lög­reglu fjötur um fót að sögn Helenu sem bendir á að þegar „lög­regla fær upp­lýs­ingar sem henni er ekki heim­ilt að miðla, til að mynda vegna þess að þær gætu upp­lýst um hver eða hverjir veittu lög­reglu upp­lýs­ingar þá getur hún ekki nýtt þær upp­lýs­ingar til rann­sóknar.“ 

Forvirkar rannsóknarheimildir 

Þá bendir Helena á að erlendis sé þessu öðru­vísi háttað og lög­reglu heim­ildir hafa meira laga­legt svig­rúm til að bregð­ast við slíkum upp­lýs­ingum án þess að vera skylt að afhenda gögn.„Íslenskri lög­reglu skortir heim­ildir til jafns við hin Norð­ur­löndin hvað þetta varðar,“ segir Helena. 

Frumvarp um breyt­ingar á lög­reglu­lögum var lagt fyrir þingið haustið 2023 af dóms­mála­ráð­herra, Guðrúnu Haf­steins­dóttur. Fyrr­ver­andi dóms­mála­ráð­herra, Jón Gunn­ars­son, reyndi að koma sam­bæri­legu frum­varpi í gegnum þingið vorið 2023 án árang­urs. Frumvarp Guðrúnar fór í sam­ráðs­gátt stjórn­valda en frestur til að skila inn umsögn rann út 13. nóv­em­ber 2023.

Samkvæmt tals­manni dóms­mála­ráðu­neyt­is­ins er frum­varpið til­búið til þess að leggja fyrir rík­is­stjórn, en það á eftir að setja það á mála­skrá rík­is­stjórn­ar­innar fyrir vor­þingið. 

Umdeilt lagafrumvarp

Í frum­varp­inu er meðal ann­ars lagt til að skýra og styrkja eft­ir­lits­heim­ildir lög­reglu í þágu afbrota­varna. Í grein­ar­gerð sem fylgir frum­varpi dóms­mála­ráð­herra segir að „breytt afbrota­mynstur, aukin hætta á hryðju­verkum og útbreiðsla alþjóð­legrar skipu­lagðrar brota­starf­semi krefst þess að lög­gæslu­yf­ir­völd geti brugð­ist við og gripið til aðgerða áður en ein­stök brot eru framin.“

Þá kemur einnig fram í grein­ar­gerð­inni að lög­reglan hér á landi hafi ekki nægi­lega miklar eða skýrar laga­heim­ildir til þess að sinna slíkum aðgerðum. Þá segir einnig að Ísland skeri sig úr í sam­an­burði við önnur Norð­ur­lönd. Stofnana­geta og laga­heim­ildir lög­reglu á sviði afbrota­varna séu tals­vert tak­mark­aðir hér sam­an­borið við nágranna­ríki. 

Þegar frum­varp Jóns leit fyrst dags­ins ljós vakti það mikla athygli og umræðu. Margir stigu fram og gagn­rýndu ýmis atriði í frum­varp­inu. Til að mynda að ekki sé gert ráð fyrir því að bæta eft­ir­lit með því hvernig lög­reglan beiti auknum rann­sókn­ar­heim­ildum.  

Þingmenn Pírata hafa verið sér­lega gagn­rýnir á frum­varpið. Til að mynda hefur Þór­hildur Sunna Ævars­dóttir bent á athuga­semdir rík­is­sak­sókn­ara við fram­göngu lög­reglu. Í við­tali á RÚV sagði Þór­hildur að bæti þyrfti eft­ir­lit með störfum lög­reglu áður en hún fær auknar heim­ildir til að afla upp­lýs­inga og stunda eft­ir­lit. 

Þar er til að mynda bent á að lög­reglan hafi í nokkrum til­fellum farið á svig við núgild­andi lög um upp­lýs­inga­öflun lög­reglu. Rík­is­sak­sókn­ari hafi bent lög­reglu á þessi brot og sent henni fyr­ir­mæli um að bæta en það hafi hún hins vegar ekki gert.