Íslenska þjóðin, almenn­ingur í land­inu, er bæði stjórn­ar­skrár­gjaf­inn og lög­gjafi. Vegna sam­ráðs Stjórn­laga­ráðs við almenn­ing við samn­ingu draga að stjórn­ar­skrá árið 2011 og auk­ins áhuga á almenn­ings­sam­ráði á und­an­förnum árum er því „erfitt að sjá fyrir sér nú að nokkrum dytti í hug að breyta stjórn­ar­skránni án þátt­töku almenn­ings við mótun til­lagna.“

Þetta er meðal þess sem kemur fram í svari Jóns Ólafs­sonar, pró­fess­ors við Hug­vís­inda­svið Háskóla Íslands, og Sævars Ara Finn­boga­sonar, aðstoð­ar­manns og dokt­or­snema á Hug­vís­inda­sviði Háskóla Íslands, við spurn­ing­unni „Er þjóðin stjórn­ar­skrár­gjaf­inn?“ sem þeir svara á Vís­inda­vef Háskóla Íslands.

Í lýð­ræð­is­ríkjum liggur valdið hjá almenn­ingi sem veitir lög­gjaf­ar­sam­kundu, Alþingi hér á landi, umboð milli kosn­inga. Þar sem þing­menn sækja umboð sitt til almenn­ings, kjós­enda, er mik­il­vægt að ákvarð­anir þeirra og stefna end­ur­spegli við­horf kjós­enda, ekki síst í stórum málum eins og stjórn­ar­skrár­breyt­ingum.

„Þegar sagt er að þjóðin – eða almenn­ingur – sé stjórn­ar­skrár­gjafi er yfir­leitt átt við að lög­gjaf­inn eigi ekki að geta tekið ákvarð­anir um inni­hald stjórn­ar­skrár án skýrrar heim­ildar til þess frá almenn­ingi,“ segir í svar­inu. Þar er til­tekið að slíka heim­ild megi fá með ýmsu móti. Ein leiðin til þess væri að efna til þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu um stjórn­ar­skrár­breyt­ingar, önnur sé að krefj­ast auk­ins meiri­hluta á þingi en með því sé breið sam­staða þing­manna lík­leg til að end­ur­spegla vilja meiri­hlut­ans úti í sam­fé­lag­inu.

„Það er því erfitt að sjá fyrir sér nú að nokkrum dytti í hug að breyta stjórn­ar­skránni án þátt­töku almenn­ings við mótun til­lagna“

Á Íslandi er leiðin sú að Alþingi skuli sam­þykkja stjórn­ar­skrár­breyt­ingar tvisvar með kosn­ingum á milli. Með þeim hætti gef­ist tími yfir til að bæði almenn­ingur og kjörnir full­trúar hafi gott tæki­færi til að rök­ræða og hug­leiða breyt­ingar á stjórn­ar­skrá. „Hún er því óbein leið til að stuðla að því að almenn­ingur taki þátt í breyt­ing­unni.“

Munur á vinnunni 2011 og nú

Hins vegar, segir í svar­inu, þykir mörgum óbein aðild engan vegin nægj­an­leg. Enn meiri hlut­deild almenn­ings skap­ast við það að almennir borg­arar fái tæki­færi til að koma beint að stefnu­mót­andi umræðum og ákvörð­unum um stjórn­ar­skrár­breyt­ingar. Bent er á að Stjórn­laga­ráð, sem samdi drög að nýrri stjórn­ar­skrá árið 2011, hafi opnað það ferli fyrir almenn­ingi með virku sam­tali um þau drög sem unnið var að.

Í þeirri end­ur­skoðun á stjórn­ar­skránni sem unnið hefur verið að á þessu kjör­tíma­bili hefur sam­ráð við almenn­ing farið ann­ars vegar fram með rök­ræðukönnun sem fól í sér stóra við­horfskönnun til nokk­urra atriða í stjórn­ar­skránni og hins vegar með rök­ræðu­fundi þar sem 230 ein­stak­lingar sem höfðu áður tekið þátt í við­horfskönn­un­inni rök­ræddu þau sömu atriði og svör­uðu að því loknu nýrri könnun um við­horf til fyr­ir­hug­aðra stjórn­ar­skrár­breyt­inga.

„Áherslan á þjóð­ina sem stjórn­ar­skrár­gjafa hefur hún öðl­ast aukið vægi vegna sam­ráðs Stjórn­laga­ráðs við almenn­ing og vax­andi áhuga á almenn­ings­sam­ráði á und­an­förnum árum. Það er því erfitt að sjá fyrir sér nú að nokkrum dytti í hug að breyta stjórn­ar­skránni án þátt­töku almenn­ings við mótun til­lagna,“ segir í svar­inu á Vís­inda­vefnum.