Þegar maður, sem hefur verið mér drjúg uppspretta ódýrra brandara í pistlum, tilkynnti um fyrirlestur í London skammt frá þar sem ég bý, keypti ég miða – minni mátti þakklætisvotturinn ekki vera.

Árið 1989 var Francis Fukuyama óþekktur starfsmaður í utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna. Í kjölfar greinar sem birtist eftir hann í tímariti fyrir áhugamenn um öryggismál öðlaðist hann hins vegar heimsfrægð. Í greininni – og metsölubók sem kom út þremur árum síðar – lýsti Fukuyama yfir „endalokum sögunnar“, fullnaðarsigri hins frjálslynda lýðræðis yfir „óæðri“ stjórnarháttum á borð við harðstjórn og einræði.

Á bjartsýnisárunum sem fylgdu falli Berlínarmúrsins og lokum kalda stríðsins var Fukuyama hylltur sem einn fremsti hugsuður sinnar kynslóðar. En ekki leið á löngu uns brandararnir tóku að láta á sér kræla.

Í hvert sinn sem ný krísa kom upp í heiminum – 11. september, stríðið í Úkraínu –  rigndi yfir hann háðsglósum: „Sagan endaði þá ekki eftir allt saman,“ kváðu gárungar – og dálkahöfundar. Hann mátti ekki setja mynd af barnabörnunum sínum á samfélagsmiðla án þess að spéfuglarnir tækju að tísta.

Leiddist friður og fór í stríð

Hinn sjötíu og þriggja ára Fukuyama hefur nú skrifað æviminningar þar sem hann fer í saumana á stjórnmálakenningunni sem kom honum á kortið en hefur varpað skugga á feril hans æ síðan.

Þar sem hann situr á sviði í gamalli kirkju í Islington undir steindum glugga skreyttum englum er engan bilbug á honum að finna. Þótt veröldin fyrir utan líkist lítið þeirri útópíu sem „Endalok sögunnar“ boðuðu segist hann ekki í nokkrum vafa um að hann hafi haft rétt fyrir sér: Vandamálið var ekki hann, heldur ég. Við sem lásum „Endalok sögunnar“ slepptum að hans sögn síðustu fimm köflum bókarinnar.

Sé hin þriggja áratuga gamla metsölubók Fukuyama lesin til enda sést að fullyrðing hans um endalok sögunnar er ekki jafnafdráttarlaus og virðist í fyrstu. Í lok bókarinnar setur Fukuyama fyrirvara á endalokin og spáir því að fram á sjónarsviðið stígi að endingu pólitískur leiðtogi sem dragi veröldina „aftur inn í söguna“.

Ástæðu afturhvarfsins segir Fukuyama hversdagslega. Leiðtoganum leiðist flatneskja daglegs lífs án átaka og baráttu um yfirráð. Hann „ráðist því gegn friði, velsæld og lýðræði“ til að hefja stríð. „Hann berst til að berjast.“

Veröldin fyrir utan steinda glugga gömlu kirkjunnar bendir til þess að Fukuyama hafi rétt fyrir sér. Um heim allan draga stjórnmálamenn veröldina aftur inn í söguna. Pútín heyr landvinningastríð í Úkraínu. Trump, sem lofaði að halda Bandaríkjunum utan stríðsátaka, kveikir ófriðarelda og hótar því að sölsa undir sig landsvæði annarra ríkja.

Það er þó ekki aðeins leiðtogunum sjálfum sem virðist farin að leiðast lognmollan sem fylgir frelsi og friði. Öfgahægriflokkurinn Alternative für Deutschland vann um síðustu helgi stórsigur í fylkiskosningu í Þýskalandi.

Eru kjósendur komnir með leiða á „friði, velsæld og lýðræði“?

Hið undarlega hatur

Íslendingar kusu nýverið nei í þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald á aðildarviðræðum að Evrópusambandinu. Vel má færa rök fyrir því að hagsmunum Íslands sé betur borgið fyrir utan sambandið – má nefna kostnaðinn, stjórn fiskimiða og minna svigrúm til eigin ákvarðana.

Sú sterka andúð sem andstæðingar inngöngu virtust margir hafa á sambandinu sjálfu vekur hins vegar furðu.

Í kirkju í London kveðst Francis Fukuyama enn trúa á endalok sögunnar. Í stað þess að líta á frjálslynt lýðræði sem áfangastað sér hann það hins vegar nú sem hluta af hringrás: Frjálslynt lýðræði skapar frið og velmegun, við fáum leiða á því, leitum aftur í valdhyggju – þar til við fáum nóg af henni og snúum blaðinu aftur við.

Hið undarlega hatur í garð Evrópusambandsins sem birtist í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar á Íslandi styður við kenningu Fukuyama.

Evrópusambandið spratt upp úr sviðinni jörð í kjölfar seinni heimsstyrjaldar. Þótt bandalagið væri efnahagsbandalag var ásetningur þess pólitískur: Því var ætlað að tryggja frið.

Fukuyama sakar samtímann um að stofna frelsi sínu og friði í heiminum í hættu með því að taka hvoru tveggja sem sjálfsögðum hlut. Hann gagnrýnir þá sem segja samtímann hræðilegan – „heimurinn var slæmur árið 1930 ... Hann er það ekki að sama marki árið 2026. Hvers vegna segir fólk þá að tímarnir hafi aldrei verið verri?“ – og furðar sig á þeim sem kasta hugsunarlaust fram fullyrðingum á borð við: „Kommúnisminn var slæmur en Brussel er verra.“

Ísland á ekkert endilega heima í Evrópusambandinu. Það er hins vegar aðeins við endalok sögunnar sem við getum orðið svo værukær að við leyfum okkur að sýna tilraun til að viðhalda friði og samvinnu aðra eins fyrirlitningu og sást í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar.

Í þrjá áratugi hafa pistlahöfundar hlegið að Fukuyama. Sá hlær best sem síðast hlær. Fukuyama er þó ekki hlátur í hug. Okkur ætti ekki að vera það heldur.