Vofa gengur nú ljósum logum um heimsbyggðina, en það er ekki vofa kommúnismans, eins og sagði í frægu riti frá 1848, heldur vofa andlegrar vanheilsu hjá ungu fólki. Í Bretlandi, þar sem ég bý, eru 12% ungmenna á aldrinum 16-24 ára (um 240.000 manns) á örorkubótum; en ástandið er enn alvarlegra þegar litið er á breiðari hóp fólks á þessum aldri sem ekki er á vinnumarkaði eða í skóla og ekki er að leita að vinnu (hópur svokallaðra „NEETs“). Í þeim hópi eru nú yfir ein milljón ungmenna og 44% þeirra segjast þjást af heilsufarskvillum og munu trúlega sækja um örorkugreiningu í framtíðinni. Ég hef ekki sambærilegar tölur frá Íslandi; en mér þætti afar ólíklegt að tölurnar þar væru ekki sláandi líka, þótt að vísu sé vitað að Bretland hefur orðið verst úti í þessum svokallaða „heimsfaraldri“ andlegrar vanheilsu (af ástæðum sem faraldsfræðingar hafa ekki getað ráðið í).

En er þetta raunverulegur „faraldur“ í heilsufarslegum skilningi? Fræðimenn bæði frá hægri og vinstri kanti þjóðfélagsumræðunnar hafa leyft sér að vefengja það. Hægri sinnaðir greinendur tala um vökula snjókornakynslóð sem bráðni við minnsta mótlæti og nýti sér lækkað greinimark sjúkdóma til að næra eigið uppburðaleysi. Hinir vinstri sinnuðu kenna heimskapítalismanum um og segja unga fólkinu „villt um og stjórnað af fám“, nefnilega eigendum samfélagsmiðla- og snjallsímafyrirtækja sem hin ungu hafi ánetjast eins og eiturlyfi. Þeir vitna oft í sálfræðinginn Jonathan Haidt (þó að hann verði seint kallaður vinstri sinnaður) og bók hans um „kvíðakynslóðina“, sem þýdd hefur verið á íslensku; en í henni rökstyður Haidt einmitt skaðvænleg áhrif samfélagsmiðla og snjallsíma á ungt fólk. Gallinn er hins vegar sá að megnið af rannsóknunum sem Haidt vitnar láta í té einberar fylgnitölur, en eins og allir vita er tölfræðileg fylgni ekki hið sama og orsakasamband. Gamaldags marxistar, sem fyrirlíta vekni („wokeness“) nýja vinstrisins jafnmikið og and-veknina frá hægri, telja að einblínt sé á yfirborðsfyrirbæri. Undirrót vandans sé í efnahagslegum grunnstoðum samfélagsins, sem séu að bresta, og unga kynslóðin sé að bregðast við fyrirsjáanlegri heimskreppu og upplausn hefðbundinna atvinnuvega.

Ég leyfi mér að stinga upp á enn einum kosti. Þó að ekki sé ástæða til að efast um að hluti af þessu unga fólki þjáist að kvíða- og þunglyndissjúkdómum, samkvæmt hefðbundnum mælikvörðum, þá hef ég ástæðu til að ætla að stór hluti hópsins sé þjakaður af skorti á siðferðilegri sjálfsmynd. Áður en lesendur bera mér á brýn að vilja smætta heilsufarsbresti í siðferðisbresti, á harðbrjósta hátt, skal tekið fram að þegar sálfræðingar tala um siðferðilega sjálfsmynd („moral identity“) eiga þeir ekki við kórrétt siðferðilegt mat á réttri og rangri breytni – sem siðfræðingar fást við – heldur sjálfsmynd í miklu víðari skilningi sem skoðun á því hvers konar líf verði manni sjálfum til heilla. Ef til vill væri því réttara að tala um „tilvistarkreppu“ en „siðferðiskreppu“ í þessu samhengi. En þetta þarfnast nánari skýringa.

Siðferðileg sjálfsmynd

Á Kóvid-tímanum var ég gerður að persónulegum ráðgjafa hóps 1. árs háskólanema sem barðist í bökkum við að halda stjórn á eigin lífi og námi heima í herberginu sínu. Ég var í raun „inni á gafli“ hjá þessum nemendum í hverri viku, þó það væri í gegnum Zoom. Það sem stakk mig strax var hve örvinglaðir margir þessir nemendur voru, ekki bara vegna alheimsveirunnar og áhrifa hennar á nám þeirra, heldur yfir óvissuþrunginni framtíð og heimi þar sem fátt væri lengur fastskorðað og fyrirsjáanlegt. Ég kenndi Kóvid um þessi viðbrögð, en það var skammsýni. Vandinn risti miklu dýpra, eins og komið hefur í ljós eftir að Kóvid-faraldurinn gekk yfir.

Mér hefur orðið æ ljósara með árunum að margir af þessari kynslóð þjást annaðhvort af laskaðri siðferðilegri sjálfsmynd eða skorti á nokkurri slíkri. Siðferðileg sjálfsmynd skiptist í tvo undirflokka: 1) skoðun á því hver maður er og vill vera til að lifa farsælu lífi og hver gildi og stefnumið manns eru hér og nú og 2) skoðun á því hver maður stefnir að því að verða í framtíðinni til að lifa farsælu lífi og hvaða gildi og stefnumið maður vill reyna að tileinka sér. Rannsóknir okkar í Birmingham á eðli og þroska siðferðilegrar dómgreindar hafa leitt í ljós að frumforsenda hennar er sterk siðferðileg sjálfsmynd, þar sem 2) er jafnvel enn mikilvægara en 1). Án hennar getur maður ekki tekið skynsamlegar ákvarðanir um líf sitt og annarra því að sýnina á hver maður er eða vill verða vantar. Það kemur því ekki á óvart að ungt fólk sem skortir 1) og 2) þjáist af valkreppu og valkvíða og finni sér engan ákjósanlegan stað í tilverunni.

Þetta tómarúm skapar vissulega kvíða og þunglyndi; en að afgreiða slík tilvistarvandamál sem einber heilsufarsvandamál er að japla á skelinni en skyrpa kjarnanum.

Hvernig eflum við siðferðilega sjálfsmynd?

Sem betur fer er mikið til af lesefni um hvernig hægt er að hjálpa ungu fólki að þroska með sér siðferðilega sjálfsmynd í skólum, hvort sem heldur er innan vébanda sérskilgreindra kennslugreina svo sem lífsleikni eða mannkostamenntunar (eins og kennd er í sumum löndum) eða hefðbundnari kennslugreina eins og list- og bókmenntakennslu. Æðsti tilgangur mestu listamanna sögunnar hefur einatt verið sá að hjálpa fólki að takast á við áskoranir lífsins og efla dómgreind sína.

Því miður benda rannsóknir okkar á breskum skólum til þess að þessi æðri tilgangur gleymist æði oft í listkennslu. Kennarar sem láta nemendur lesa verk Shakespeares segja okkur t.d. að mestur tíminn fari í greiningu á málfari og stíl og útlistun á sögulegum bakgrunni leikritanna, en að lítill tími sé aflögu til að nýta hinar flóknu tilvistaráskoranir sem verkin lýsa til að hjálpa nemendum að þroska og fága eigin sjálfsmynd. Ég velti því fyrir mér hversu margir kennarar hafa nýtt vinsældir kvikmyndarinnar upp úr Ódysseifskviðu til að ræða við nemendur um gildi eins og iðrun, yfirbót og endurlausn.

Ég beini lokaorðum mínum til íslenskra kennara sem kunna að lesa þennnan pistil. Ég efast ekki um að margir þeirra kannast við „sjúkdómslýsinguna“ hér í upphafi þó að hún kunni að vera þungbærari í bresku samhengi en íslensku. Íslenskir skólar ættu að vera sveigjanlegri en breskir (ríkis-)skólar sem lúta sterkri miðstýringu. Er þessi sveigjanleiki nýttur til þess að veita nemendum þá fótfestu sem þarf til að afstýra andlegri vanheilsu?

Höfundur er prófessor í heimspeki við Háskólann í Birmingham.