Saga Írans 5: Kameldýrakarl frá Baktríu, frumlegasti trúarhöfundur sögunnar

Í síð­ustu grein (sjá hana hér) var þar komið sögu að stofn­andi Persa­veldis, Kýrus hinn mikli, var horf­inn úr heimi. Það gerð­ist árið 530 FT en áhrifa hans átti eftir að gæta mjög lengi enn og má vel segja að Kýrus sé enn afar vold­ugur í hug­ar­heimi Írana.

En nú spóla ég aðeins aftur í tím­ann og dreg fram annan Írana sem var jafn­vel enn áhrifa­meiri þegar fram í sótti og er senni­lega ein­hver merkasti Írani sög­unnar bæði fyrr og síðar.

Zaraþústra.

Hver var Zaraþústra? Von að spurt sé. Flest allt varð­andi þennan mann er hulið mistri þjóð­sagna sem goð­sagna, svo sumir hafa jafn­vel leyft sér að efast um að hann hafi verið til.

En það er óþarfi. Zaraþústra var svo frum­legur og óvæntur hug­s­uður að eng­inn hefði getað fundið hann upp.

Hann hlýtur að hafa verið til.

Eins og ég fjall­aði um í fyrstu grein­inni um sögu Írans (sjá hér) þá er upp­runi Írana ein­hvers staðar í Mið-Asíu eða millum Kaspí­hafs og Svarta­hafs og þaðan dreifð­ust skyldar þjóðir um víð­áttu­mikið svæði, allt frá Íslandi (að lokum) til Indlands.

Duttlungafullir guðir

Þessar þjóðir fluttu með sér trú­brögð sín sem voru í grunn­inn fjöl­gyð­is­trú, guð­irnir voru hold­gerv­ingar nátt­úru­afla, þeir gerðu miklar kröfur um fórnir sér til handa og voru í flesta staði mjög mann­legir í hugsun og hátt­erni, þar á meðal afar duttl­unga­fullir.

Og guð­irnir voru alls ekki til fyr­ir­myndar í sið­ferð­is­málum. Þeir voru sem sé ekki „góðir“ í neinum skiln­ingi.

Hvernig fólki farn­að­ist í líf­inu réð­ist fyrst og fremst af því hvort því tókst að koma sér í náð­ina hjá guð­unum. „Hið illa“ var ekki til sem sér­stakt afl heldur staf­aði allt illt sem fyrir kom umfram af óreiðu trufl­unum á sam­bandi 

Einhvern tíma um það bil í kringum árið 1000 FT (kannski svo­lítið fyrr), þá bjó indóíranskur ætt­bálkur í fjöll­unum nyrst í Baktríu eða kannski alla leið norður í Tajikistan sem nú heitir.

Sá-sem-á-gráa-hesta og Mjaltastúlka

Nákvæm­lega hvar og hvenær er sem sagt ekki vitað en hjá þessum ætt­bálki kom spá­mað­ur­inn Zaraþústra fram.

Baktría er ekki innan núver­andi landamæra Íransog hefur raunar sjaldn­ast verið það, en var þó tryggi­lega innan íransks menn­ing­ar­svæðis í aldir.

Ævi hans er sveipuð mót­sagna­kenndum þjóð­sögum sem hefur litla þýð­ingu að reyna að elt­ast við. Samkvæmt einni þeirra var Zaraþústra höfð­ingja­sonur sem steig fram um þrí­tugt og ger­breytti trú þjóðar sinnar, bæði að inni­haldi og trú­ar­siðum öllum.

Það er reyndar engin sér­stök ástæða til að ætla að hann hafi verið höfð­ingi. Nafnið hans virð­ist þýða „kamel­dýra­hirðir“ (kannski „sá-sem-á-geð­vond-kamel­dýr“) og nöfn for­eldra hans (sem er að finna í einni sæmi­lega sann­fær­andi heim­ild) munu þýða „sá-sem-á-gráa-hesta“ og „mjalta­stúlka“.

Þessar nafna­túlk­anir eru þó ekki alveg óum­deildar.

Mikil bylting

Sem sagt venju­leg fjöl­skylda af ætt­bálki hirð­ingja eins og indó­evr­ópsku og indóírönsku ætt­bálk­arnir voru upp­haf­lega.

Óhætt er að segja að nýja trú Zaraþústra, sem hann tók að boða þjóð sinni eða ætt­bálki, var mikil bylt­ing. Í stað fjöl­gyð­is­trú­ar­innar var í raun um að sið­ferði­lega ein­gyð­is­trú, þótt málið væri raunar ögn flókn­ara en það. Zaraþústra boð­aði trú á einn algóðan skap­ara sem hann kall­aði Ahura Mazda er þýðir í raun „hinn vitri herra“.

Í fyrsta sinn – eftir því sem best er vitað – kom til sög­unnar guð sem var ekki aðeins mátt­ugur eða almátt­ugur, heldur líka góður og hann vildi ekki aðeins láta þjóna sér með und­ir­gefni og hlýðni, heldur einnig með því að menn­irnir tækju líka upp góða siðu og gott líf­erni. 

Hvers vegna gengur ekki allt upp?

Og mað­ur­inn bar per­sónu­lega ábyrgð á sjálfum sér og því að breyta í sam­ræmi við óskir hins góða guðs – góðar hugs­anir, góð orð og góð verk, þetta þrennt átti að vera þunga­miðjan í lífi fylgj­enda Ahura Mazda.

En um leið og gerð er krafa um sið­legt líf og gott, þá rís spurn­ingin, hvers vegna gengur ekki allt upp hjá þeim sem fylgja kenn­ingum Zaraþústra?

Hvers vegna er hið illa til? var í raun sú spurn­ing sem Zaraþústra stóð nú frammi fyrir.

Fyrri trú­ar­brögð höfðu svarað þeirri spurn­ingu með því að um duttl­unga guð­anna væri að ræða. Þeim hefði gramist að fólk sýndi þeim ekki nægi­lega und­ir­gefni, færði ekki fram réttu fórn­irnar, eða eitt­hvað þvíum­líkt. Siðlegt líf­erni fólks sjálfs skipti þessa guði í raun litlu sem engu máli.

Hið illa

En var hins vegar höf­uð­atriði í hinni nýju trú Zaraþústra. Til þess að skýra hið illa mót­aði hann hug­mynd um fjanda guðs, Angra Mainyu eða Ahriman, illt afl sem leit­ast við að eyði­leggja, brjóta niður og ginna fólk af hinni réttu og góðu leið.

En til þess að halda sér á réttu leiðnni er ekki nóg að sýna Ahura Mazda und­ir­gefni og hlýðni heldur varð mað­ur­inn sjálfur að taka ábyrgð á hegðun sinni og sið­ferði.

Hann hefur sem sagt frjálst val og getur með hugs­unum, orðum og gjörðum stuðlað að vexti hins góða. Krist­in­dóm­ur­inn tók mjög svip­aða hugsun upp frá trú Zaraþústra en þó var mik­il­vægur munur á.

Ekki refsiglaður guð

Í trú Zaraþústra var guð ekki ref­sigl­aður eins og guð krist­inna manna var og er enn í sumum kirkju­deildum. Ef fólk villt­ist frá leið Ahura Mazda stóð hann ekki yfir því með svip­una á lofti eins og guð hinna kristnu gerði lengst af.

Fólk bar bara sjálft ábyrgð á sið­ferði­legri veg­ferð sinni og að stand­ast til­raunir Ahrimans til að leiða það afvega.

Athugið að ofan­greindur texti er tölu­verð ein­földun á trúnni sem Zaraþústra boð­aði. Hún varð líka flókn­ari með árum og öldum og fleiri goð­mögn blönd­uðu sér í viður­eign Ahura Mazda og Ahrimans.

En í höf­uð­atriðum var þetta nokkurn veg­inn svona og það er auð­velt að færa rök að því að Zaraþústra hafi verið og sé enn ein­hver frum­leg­asti og rót­tæk­asti trú­ar­bragða­höf­undur sög­unnar.

Það er til dæmis óhætt að segja að Zaraþústra, sem sneri bein­línis á hvolf fyrri trú­ar­hug­myndum síns fólks, var í sjálfu sér frum­legri en til dæmis Jesúa frá Nasaret eða Páll post­uli, sem báðir unnu innan trú­ar­hefðar Gyðinga (sem þá hafði reyndar orðið fyrir meiri eða minni áhrifum frá trú og speki Zaraþústra).

Því svo mikil var sú umbylt­ing sem Zaraþústra stóð fyrir – í trú­ar­legri hugsun, sið­ferði­legum þanka­gangi og helgi- og trú­ar­siðum öllum.

Trúin breiðist út

Hvernig hin nýja trú breidd­ist út frá Baktríu og/eða Mið-Asíu er ekki öld­ungis á hreinu, frekar en svo margt annað sem varðar upp­runa þess­ara trú­ar­bragða.

Séu gerðar myndir af Zaraþústraer hann yfir­leitt sýndur svona. Ekki er vitað hver örlög hans urðu en flestar þjóð­sögur herma að hann hafi lifað til elli en þá verið drep­inn af fylg­is­manni gömlu trú­ar­innar sem hann bylti.

Persar fluttu sig frá Baktr­íu­fjöllum vestur á bóg­inn til Perses við mynni Persaflóa, en það er alls ekki víst að þeir hafi þá verið farnir að aðhyll­ast þessa nýju trú.

Svo mikið er víst að Medar, syst­ur­þjóð Persa (sjá fyrstu grein­ina um sögu Írans), gerðu það áreið­an­lega ekki er þeir flutt­ust vestur.

Það er í raun alls ekki ósenni­legt að Persar hafi þá fyrst kom­ist í kynni við trú Zaraþústra eftir að þeir urðu stór­veldi á tíð Kýrusar mikla og lögðu undir sig Baktr­íu­fjöllin og aðrar slóðir þar eystra.

Svo mikið er víst að þegar Íranir hófu næstu útrás sína, þá var Zaraþústra með í för – að minnsta kosti í anda.

Það var þegar Persar réð­ust inn í Grikk­land. Í næstu grein kemur meðal ann­ars að frægri orr­ustu við Maraþon ...

***

Hér er sú grein.