Saga Írans 1: Fyrsta ríkið

Íran er fjöll­ótt land og mest eru Zagros-fjöllin sem liggja með­fram öllum vest­ur­jaðri lands­ins. Þau eru um 1.600 kíló­metra löng og hæstu tindar þeirra eru yfir fjög­urra kíló­metra háir. 

Annar meg­in­fjall­garður lands­ins er Alborz, sunnan Kaspí­hafs. Þar er að finna hæsta fjall Írans, Damavand, 5.610 metra hátt.

Íraní fáeinum dráttum

Það er eld­fjall sem telst enn vera virkt þótt það hafi ekki gosið í meira en 7.000 ár. Damavand gnæfir yfir núver­andi höf­uð­borg Tehran sem byggð er í 1.300-1.700 metra hæð.

Súmerar í Mesópótamíu

Alborz-fjöll og Zagros-fjöll ljúkast um víð­áttu­mikla hásléttu í miðju Íran en í aust­ur­hluta land­ins eru svo ýmsir fjall­garðar sem nú marka skil lands­ins og Afganist­ans og Pakist­ans.

Fólk hefur búið í fjöll­unum og á háslétt­unni, sem og á hinni gróð­ur­sælu strönd Kaspí­hafs­ins, frá örófi alda. Fyrir um 5.000 árum reis sið­menn­ing við fljótin miklu handan Zagros-fjalla, Efrat og Tígris. Þar voru Súmerar komnir og sam­skipti fjalla­búa í Íran við þá og síðan aðra íbúa Mesópótamíu (Íraks) höfðu heil­mikil áhrif á þróun mála sér­stak­lega í vest­ur­hluta Írans.

Elamítar engum skyldir

Fyrsta raun­veru­lega ríkið í Íran var risið fyrir 4.700 árum. Það nefnd­ist Elam og var við lýði í 2.000 ár. Elam-búar höfðu mikil sam­skipti við Mesópótamíu en voru þó af alveg sér­stöku þjóð­erni og tungu­mál þeirra var til dæmis ekki vit­und skylt tungum nágranna­þjóð­anna, hvorki í Írak né Íran.

Þeir höfðu sitt eigið trú­ar­kerfi með sínum eigin guðum og athygl­is­vert að gyðjur léku þar stærra hlut­verk en í trú­ar­brögðum nágrann­anna.

Elamítar stund­uðu kvik­fjár­rækt — héldu kindur og geitur ekki síður en naut­gripi — en voru líka mjög flinkir iðn­að­ar­menn og málm­smiðir. Þeir þró­uðu eigið rit­mál á leir­töflum en sorg­lega lítið hefur varð­veist á elamísku.

Rændu guði

Þeir voru dug­miklir her­menn og réð­ust öðru hvoru niður úr fjöll­unum og herj­uðu á Mesópótamíu. Þeir eru taldir ráðið end­an­legum nið­ur­lögum Súmera og fyrir 3.300 árum lögðu þeir undir sig Babýlon og fluttu frægt líkneski af meg­in­guði Babýlon­íu­manna, Mardúk, til höf­uð­borgar sinnar Súsa.

Þótti það skelfi­leg nið­ur­læg­ing fyrir hina frægu Babýon­íu­manna sem höfðu þá um langt skeið verið mesta veldið á svæð­inu.

Fyrir um 2.600 árum þá lutu Elamítar hins vegar í lægra haldi fyrir nýju og grimmu her­veldi úr upp­sveitum Mesópótamíu. Það voru Assýr­ingar og þeir gengu í raun milli bols og höf­uðs á Elamítum sem guf­uðu við það upp úr sög­unni.

Þá hafði hins vegar ýmis­legt mjög afdrifa­ríkt gerst í Íran.

Þjóðflokk langar í ferðalag

Fyrir rúm­lega 4.000 árum lagði þjóð­flokkur einn upp í ferða­lag. Upp­hafs­stað­ur­inn er ekki alveg á hreinu en var senni­lega í Mið-Asíu. Það er að minnsta kosti hin klass­íska kenn­ingin. Aðrir telja að hinn upp­runa­legi þjóð­flokkur hafi búið vestar. En hvað sem því líður fór hann í ferð­lag.

Vænt­an­lega hafa það verið ein­hvers konar lofts­lags­breyt­ingar eða hrun vist­kerfis sem ráku þjóð­flokk­inn af stað. Og ein­hvers staðar á leið­inni skipti flokk­ur­inn sér í tvennt.

Einn hópur hélt í vest­ur­átt og end­aði í Evrópu en annar hélt í suður og end­aði á Indlandi.

Vernd­ar­gripur frá tímum Elamíta.Þeir voru dverg­hagir í gull- og silf­ur­smíði.

Á löngum tíma fjölg­aði svo mjög í báðum hópum að til urðu margar þjóðir en töl­uðu þó allar ýmis afbrigði hinnar upp­haf­legu tungu. Þau sem fóru til Evrópu kall­ast indó­evr­ópsk en hin indóírönsk.

Athugið að þetta er flókin saga og margt á huldu um hana, en nokkurn veg­inn svona var þetta!

Og hóp­ur­inn sem fór til Indlands og gat á end­anum af sér Hindúa, hann skildi sig eftir nokkra ætt­bálka í fjöll­unum í Austur-Íran.

Medar og Persar

Það var svo fyrir um 3.000 árum sem tveir indóíranskir ætt­bálkar þar í fjöll­unum tóku að fikra sig í vest­ur­átt, yfir háslétt­una í miðju Íran og upp í Zagros-fjöllin.

Annar sett­ist að fyrir norðan Elamíta og var þá far­inn að kall­ast Medar. Hinn sett­ist að fyrir sunnan Elam á hrjóstr­ugu svæði við mynni Persaflóa, sem nú heitir.

Sá flói er nátt­úr­lega við þá kenndur því þetta voru Persar.

Og í sögu­legum og alt­ént mál­fræði­legum skiln­ingi eru Persar því frændur okkar Evr­ópu­manna (vissu­lega fjar­skyldir) sem til dæmis Arabar eða Gyðingar eru ekki.

Tækifæri Persa

Og þegar ríki Elamíta féll í duftið fyrir Assýr­íu­mönnum, þá fengu bæði Medar og síðan Persar frá­bært tæki­færi til að láta að sér kveða.

Og það tæki­færi gripu þeir hiks­ta­laust.

En áður hafði annað gerst og raunar enn merki­legra.

Pinikir var ein merkasta gyðja Elamíta.Hún bjó svo vel að vera vængjuð.

Hinn upp­runa­legi þjóð­flokkur í Mið-Asíu hafði ber­sýni­lega trúað á alls­konar nátt­úru­vætti sem svo þró­að­ist í sam­fé­lag guða sem menn­irnir áttu allt undir.

Guðirnir voru allir full­trúar nátt­úru­afla og gátu í raun farið með menn­ina eins og þeim sýnd­ist. Þeir voru duttl­unga­fullir og yfir­gangs­samir við mann­fólkið, hefndu sín á þeim sem sýndu þeim ekki nægi­lega virð­ingu en gátu launað þeim vel sem hlýddu þeim og færðu þeim skikk­an­legar fórnir.

Spámaður kemur fram!

Þetta guða­safn þró­að­ist og breytt­ist í tím­ans rás en samt ekki meira en svo að rætur þess eru enn auð­grein­an­legar í svo ólíkum trú­ar­brögðum sem Ásatrú nor­rænna manna, Ólymps­g­uðum Forn-Grikkja og hinu hindúíska guða­safni.

En ein­hvern tíma meðan indóíranskir þjóð­flokkar bjuggu enn í fjöll­unum í Austur-Íran, kannski í Baktríu, sem sé áður en þeir flutt­ust til Zagros-fjalla, þá kom fram spá­maður eins og spá­mönnum er svo títt.

Og þessi spá­maður átti eftir að breyta öllu í sögu Persa.

Næstu grein má finna hér.