Eitt er að lofa, annað að efna

23. mars síð­ast­lið­inn, dag­inn fyrir þing­kosn­ingar í Danmörku, fóru fram í danska sjón­varp­inu TV2 hefð­bundnar leið­togaum­ræður. Þeir sem bjugg­ust við hörðum deilum um helstu átaka­mál urðu fyrir von­brigðum, því flestir leið­tog­arnir voru sam­mála um eitt mál: að draga úr svína­eldi til útflutn­ings, bæta aðbúnað á svína­búum og draga úr mengun frá land­bún­aði. Það skýtur því skökku við að útflutn­ingur á dönskum grísum hefur aldrei verið meiri en nú.

Í aðdrag­anda þing­kosn­ing­anna í Danmörku fyrr á þessu ári áttu flestir Danir von á því að varnar- og örygg­is­mál, þar með talin mál­efni Græn­lands og sam­skiptin við Banda­ríkin, yrðu helsta kosn­inga­málið. Þau mál höfðu verið efst á baugi um margra mán­aða skeið ásamt umfjöllun um vax­andi ofbeldi og glæpi, sem sumir þing­menn tengja einkum við fólk af erlendum upp­runa. Þessi mál voru lítt áber­andi í kosn­inga­bar­átt­unni, svo­lítið var fjallað um skóla­mál en varla minnst á efna­hags­mál, sem verður að telj­ast óvenju­legt. Svín, jarð­vegs- og vatns­mengun voru stóru málin fyrir kosn­ingar.

Þjóðarréttur og útflutningsvara

Þegar minnst er á danskan mat kemur svína­kjöt iðu­lega fyrst upp í hug­ann: kóti­lettur, beikon, snit­sel, kjöt­bollur og pur­u­steik, svo fátt eitt sé nefnt af þeim afurðum sem unnar eru úr svína­kjöti og Danir leggja sér til munns. Miðað við höfða­tölu fæð­ast hvergi í ver­öld­inni jafn­margir grísir og í Danmörku, eða um 40 millj­ónir árlega und­an­farin ár. Danir eru rúm­lega 6 millj­ónir. Fjórð­ungur þess­ara 40 millj­óna kemur dauður í heim­inn eða drepst fljót­lega. 30 millj­ónir kom­ast á legg. Tölur sýna líka að hver ein­asti Dani hest­húsar árlega, ef svo má að orði kom­ast, um það bil 30 kíló af svína­kjöti. Ef neysla ferða­manna sem leggja leið sína til Dan­merkur er talin með nemur inn­an­lands­neyslan því sem svarar til kjöts af 14 millj­ónum grísa en 16 millj­ónir eru fluttir út á fæti, ýmist sem smá­grísir eða í slát­ur­stærð. Þetta eru tölur frá árinu 2025. Stærstu kaup­endur hafa um ára­bil verið Þjóð­verjar og Pól­verjar. Á síð­asta ári nam útflutn­ings­verð­mæti grísa og svína­kjöts um 40 millj­örðum danskra króna, sem jafn­gildir um það bil 730 millj­örðum íslenskra króna.

Þurfa mikið fóður og vatn

Danmörk er lítið land, aðeins um 40 þús­und fer­kíló­metrar. Til sam­an­burðar er Ísland 103 þús­und fer­kíló­metrar. Rækt­un­ar­land í Danmörku er tak­markað og þótt svína­eldið sé fyr­ir­ferð­ar­mikið eru svínin ekki einu fer­fætling­arnir á dönskum bænda­býlum. Danski naut­gripa­stofn­inn telur um það bil 1,4 millj­ónir, þar af eru mjólk­ur­kýr 550 þús­und. Naut­gripir þurfa, líkt og svínin, mikið fóður og rækt­un­ar­land í Danmörku nægir ekki til að ala allan þennan fjölda og því er nauð­syn­legt að flytja inn í stórum stíl fóður fyrir millj­arða á hverju ári. Soja­baunir frá Brasilíu og Argent­ínu eru stór hluti þessa inn­flutn­ings.

Naut­gripir og svín þurfa einnig mikið vatn, sem er í Danmörku, eins og víða um heim, tak­mörkuð auð­lind.

Stórar tölur

Dönsk mjólk­ur­kýr þarf dag­lega að inn­byrða 60–80 kíló af fóðri og 100–150 lítra af vatni. Þótt svínin séu létt­ari á fóðrum þurfa þau eigi að síður sitt, bæði fast og fljót­andi. Danski svína­stofn­inn lætur frá sér allt að 40 millj­ónum tonna af hland­blönd­uðum skít, gylle, á hverju ári. Dönsk mjólk­ur­kýr lætur frá sér að minnsta kosti 60 kíló af mykju á hverjum degi, um það bil 22 tonn á hverju ári. Þótt tals­verður hluti þessa „úrgangs“ sé end­ur­nýttur, ef svo mætti að orði kom­ast, til áburðar veldur þetta gríð­ar­lega magn miklu álagi á móður jörð, nokkuð sem fáir hugs­uðu út í þangað til fyrir fáum árum. Nátt­úru­vernd­ar­sam­tök töl­uðu fyrir daufum eyrum.

Ögurstund

Í umræðum í aðdrag­anda þing­kosn­ing­anna fyrr á árinu sagði Magnus Heunicke, þáver­andi umhverf­is­ráð­herra, að komið væri að ögur­stund í umhverf­is­málum og nefndi sér­stak­lega svína­eldið. Hann spurði hvort æski­legt væri að ala 16 millj­ónir grísa til útflutn­ings. Hann svar­aði spurn­ing­unni sjálfur og sagði að þessi mikli útflutn­ingur væri alltof dýru verði keyptur og að nauð­syn­legt væri að draga úr honum. Svo nefndi hann líka vatnið og mikla notkun til­tek­inna efna (pesticider) í land­bún­aði. Mörgum brá við orð ráð­herr­ans, einkum um þennan gríð­ar­mikla útflutn­ing á grísum. Samtök umhverf­is­vernd­ar­sinna hafa lengi bent á hætt­una sem fylgir jafn­mik­illi notkun skað­legra efna og gert hefur verið í dönskum land­bún­aði en lítt orðið ágengt. Venstre-flokk­ur­inn, sem hefur fram til þessa verið ötull málsvari bænda og ekki mátt heyra minnst á að draga úr notkun skað­legra efna í land­bún­aði, skipti um kúrs í kjöl­far kosn­ing­anna og flokks­for­ystan styður nú tak­mörkun þess­ara efna. Þetta hefur valdið mik­illi ólgu innan flokks­ins og for­mað­ur­inn Troels Lund Poulsen verið sak­aður um svik við bændur.

Stefnt að miklum samdrætti

Eftir að end­ur­nýjuð og breytt stjórn undir for­ystu Mette Frederik­sen tók við völdum að loknum kosn­ingum í mars lýsti stjórnin því yfir að dregið skyldi veru­lega úr útflutn­ingi smá­grísa. Áhrifin yrðu þau að eld­is­grísum í land­inu myndi fækka, sem væri gott fyrir umhverfið, ekki síst vatns­bú­skap­inn. Í þessu sam­bandi var tals­vert rætt um hol­lensku leið­ina svo­nefndu en hún felst í því að vilji svína­bóndi hætta búskap kaupir ríkið hann út, bygg­ingar á búinu rifnar og ekki má þar hefja svína­eldi á ný. Markmið dönsku stjórn­ar­innar, sem kannski væri rétt­ara að nefna lang­tíma­mark­mið, væri, að sögn ráð­herra, að fjöldi grísa sem alinn væri tak­mark­að­ist við þörf­ina á heima­mark­aði.

For­sæt­is­ráð­herr­annMette Frederik­sen á Evr­ópu­þing­inu árið 2025. Rík­is­stjórn undir hennar for­ystu hefur lýst því yfir að draga skuli veru­lega úr útflutn­ingi smá­grísa.

Mynd: JEAN-CHRISTOPHE VERHAEGEN / AFP

Útflutningur aldrei verið meiri

Fyrir rúmri viku sendu dýra­vernd­un­ar­sam­tökin Dyrenes Beskyttelse frá sér langa grein sem vakti mikla athygli þegar hún birt­ist í dönskum fjöl­miðlum. Þar kom fram að þrátt fyrir hástemmdar yfir­lýs­ingar ráð­herra um að draga stór­lega úr útflutn­ingi á grísum og miða fyrst og fremst að eldi til inn­an­lands­nota hefur útflutn­ingur á grísum, einkum grísum í slát­ur­stærð, stór­auk­ist. Í sept­em­ber síð­ast­liðnum var fjöldi slát­ur­grísa sem fluttur var út meiri en nokkru sinni fyrr. Eins og nefnt var fyrr í þessum pistli nam útflutn­ingur lif­andi grísa, smá­grísa og grísa í slát­ur­stærð, 16 millj­ónum á síð­asta ári.

Tölurnar sem birt­ust í grein dýra­vernd­un­ar­sam­tak­anna voru fengnar úr gögnum dönsku Mat­væla­stofn­un­ar­innar. Dag­blaðið Politi­ken fjall­aði ítar­lega um „grises­agen“ og ástæður þess að útflutn­ingur grísa í slát­ur­stærð hefur auk­ist. Ein skýr­ing þess­arar aukn­ingar er sú að fyr­ir­tækið Danish Crown, sem ann­ast slátrun og vinnslu grísa, hafði ekki undan og þurfti þess vegna að senda slát­ur­grísi úr landi. Danish Crown er langstærsta fyr­ir­tækið á þessu sviði í Danmörku og um helm­ingur þeirra grísa sem sendir voru úr landi var á vegum þess.

Útlendingar borga betur

Skýring Danish Crown segir ekki alla sög­una. Komið hefur í ljós að kjöt­vinnslur í Þýska­landi, Póllandi og fleiri löndum borga meira fyrir grís­ina en dönsku fyr­ir­tækin. Að und­an­förnu hefur útflutn­ingur til Ung­verja­lands auk­ist mikið og dýra­vernd­un­ar­sam­tökin hafa lýst sér­stökum áhyggjum vegna þess. Fjar­lægðin frá Norður-Jótlandi, þar sem flest svína­búin er að finna, til Ung­verja­lands er um 18 hund­ruð kíló­metrar og ferða­lagið tekur um sól­ar­hring, jafn­vel lengri tíma, og dýra­vernd­un­ar­sam­tökin segja þetta algjör­lega óvið­un­andi. Grís í slát­ur­stærð vegur í kringum 100 kíló og á þessu langa ferða­lagi standa dýrin þétt saman, með mjög tak­mark­aðan aðgang að vatni og iðu­lega engan að fóðri.

Eins og áður var nefnt vakti grein dýra­vernd­un­ar­sam­tak­anna mikla athygli og ef að líkum lætur kemur „grises­agen“ til kasta danska þings­ins áður en langt um líður.