Mikið magn af plasti er enn á frið­lýstu svæði í Krýsuvík þrátt fyrir yfir­lýs­ingar end­ur­vinnslu­fyr­ir­tæk­is­ins Terra um að svæðið yrði hreinsað. Árið 2020 los­aði Terra tölu­vert magn af plast­meng­aðri moltu í Krýsuvík. Hefur plastið nú veðr­ast og brotnað niður í minni agnir, sem aftur verða að örplasti sem aldrei verður hægt að hreinsa úr nátt­úr­unni. 

Alls los­aði Terra, sam­kvæmt upp­lýs­ingum fyr­ir­tæk­is­ins sjálfs, 1.500 rúmmetra af moltu, en ekki er vitað nákvæm­lega hversu mikið magn af henni var plast­menguð, þar sem engar rann­sóknir voru gerðar eða kraf­ist svara frá Terra þar um. Að sögn tals­manna Terra var ein­göngu lítið magn af molt­unni plast­menguð, en þegar blaða­maður Stund­ar­innar fór á svæðið á sínum tíma mátti sjá að stór hluti af molt­unni var plast­menguð. 

Sögðust hafa hreinsað svæðið

Eftir að Stundin birti fyrstu frétt um málið, í októ­ber árið 2020, full­yrtu for­svars­menn Terra að hreinsun myndi strax hefj­ast. Stuttu síðar lýsti fyr­ir­tækið því yfir að hreins­un­ar­störfum væri lokið. Fór þá blaða­maður Stund­ar­innar aftur á stað­inn og kom í ljós að enn var mjög mikil plast­mengun á svæð­inu. Brugðust þá for­svars­menn fyr­ir­tæk­is­ins aftur við og sögð­ust ætla að setja svæðið í fóstur og fylgj­ast grannt með því ásamt því að hreinsa það. Það hreins­un­ar­starf hefur aug­ljós­lega ekki virkað, því enn er að finna mikla plast­mengun á frið­lýsta svæð­inu.

Þá varð blaða­maður Stund­ar­innar, ásamt full­trúum Land­verndar, vitni að því tveimur dögum eftir full­yrð­ingar Terra um að grannt yrði fylgst með svæð­inu og það hreinsað, að nýir farmar af moltu sem Terra los­aði á svæðið reynd­ust veru­lega plast­meng­aðir. 

Nokkur kíló af hnífapörum

Um var að ræða sér­stakt verk­efni á milli Land­græðsl­unnar og Terra um að græða upp ákveðin svæði á frið­lýstu svæði í Krýsuvík. Umhverf­is­ráðu­neytið greiddi fyrir dreif­ing­una á plast­meng­uðu molt­unni, en ekk­ert var greitt fyrir molt­una sjálfa. 

Plast á, og undir, yfir­borð­inuSjá má plast víðs­vegar á yfir­borð­inu á svæð­inu í Krýsuvík, til að mynda plast­skeiðar og rör. Þá er plast að finna þegar stungið er í jarð­veg­inn.

Mynd: Bjartmar Oddur Þeyr Alex­and­ers­son

Í sam­tali við Stundina segir Árni Bragason, Land­græðslu­stjóri, að engri moltu hafi verið dreift frá Terra frá því að atvikið kom upp. Þá segir hann að engar áætl­anir séu né samn­inga­við­ræður um frek­ari dreif­ingu á moltu frá fyr­ir­tæk­inu.

„Þetta efni var ein­fald­lega bara ekki nógu gott. Það sama má segja um molt­una sem kom frá Sorpu og við áttum að dreifa. Vanda­málið er aðal­lega hversu illa þetta er flokkað. Ef það kemur bara rusl inn og þá kemur bara rusl út. Við munum ekki dreifa neinu á meðan þetta er svona.“

Þá segir Árni að moltu­fram­leiðslan hafi ein­fald­lega ekki verið nógu góð og að ferlið hafi ekki verið ásætt­an­legt. „Bara það hversu mikið magn var að finna af plasti. Ferlið var bara ekki með ásætt­an­legum hætti. Þó við hefðum sætt okkur við þetta ferli fyrir 10 árum, þá gerum við það bara alls ekki í dag.“ 

Árni seg­ist hafa brugðið að sjá hversu óhrein moltan var og segir að nokkur kíló af hnífa­pörum hafi verið í molt­unni. „Það sem við vorum líka rosa­lega sjokkeraðir yfir var hversu mikið af hnífa­pörum komu með. Það voru nokkur kíló af hnífa­pörum sem voru tekin úr molt­unni þarna.“

Engar sektir þrátt fyrir skýra löggjöf

Í lögum um með­ferð úrgangs kemur skýrt fram að hægt sé að beita bæði fyr­ir­tæki og ein­stak­linga sektum fyrir allt að 25 millj­ónir króna fyrir brot á lög­unum. Þrátt fyrir þessa lög­gjöf er afar fátítt að þessum sekt­ar­á­kvæðum sé beitt. Hafa því fyr­ir­tæki og ein­stak­lingar kom­ist upp með að brjóta lögin svo árum skiptir án þess að nokkrar afleið­ingar séu af þeim brotum. Páll Stef­áns­son, hjá heil­brigð­is­eft­ir­liti Garða­bæjar, Hafn­ar­fjarðar, Kópavogs, Mos­fells­bæjar og Sel­tjarn­ar­ness, segir að lítil sem engin hefð sé fyrir því að beita þessu sekt­ar­á­kvæði, en Páll hefur starfað hjá heil­brigð­is­eft­ir­lit­inu í yfir 30 ár. Þá segir hann að það kosti bæði tíma og fjár­muni, sem heil­brigð­is­eft­ir­litið hafi ekki nógu mikið af, að sækja þessi mál.

„Það virð­ist sem að það hafi ekki skap­ast hefð að sekta fólk og fyr­ir­tæki. Þá er þetta líka kostn­að­ar­samt. Í einu til­felli beittum við dag­sektum, sá pen­ingur sem fékkst úr því dekk­aði ekki lög­fræði­kostnað heil­brigð­is­eft­ir­lits­ins.“ 

Páll segir að heil­brigð­is­eft­ir­litið hafi átt fund með for­svars­mönnum Terra vegna máls­ins á sínum tíma og sagði fyr­ir­tækið að það ætl­aði sér að hreinsa svæðið. Svo sem rakið er hér að framan hefur sú hreinsun brugð­ist, hafi hún átt sér stað.

Gróður byrj­aður að þekja plastiðEkki er bara að finna plast á yfir­borð­inu í Krýsuvík, því einnig má finna umtals­vert plast í jarð­veg­inum.

Mynd: Bjartmar Oddur Þeyr Alex­and­ers­son

Moltuframleiðsla á höfuðborgarsvæðinu í molum

Það er ekki bara moltu­fram­leiðsla Terra sem hefur verið í vand­ræðum. Sorpa byggði um sjö millj­arða krónu Gas- og jarð­gerð­ar­stöð sem opn­aði form­lega í fyrra sem fékk nafnið GAJA. Var áætl­unin að fram­leiða gríð­ar­lega mikið magn af moltu, sem Land­græðslan átti meðal ann­ars að dreifa um nátt­úru Íslands. Í fyrstu sagði Sorpa að fram­leiðslan á molt­unni gengi vel, en eftir að blaða­maður Stund­ar­innar fór og skoð­aði molt­una kom í ljós að hún var mjög menguð af plasti og öðrum aðskota­hlutum. Þá neit­aði Sorpa í fyrstu að afhenda rann­sóknir á molt­unni, en þær rann­sóknir sýndu að allt of mikið magn af plasti ásamt öðrum meng­un­ar­völdum var í molt­unni. Er nú öll fram­leiðsla Sorpu á moltu urðuð á Álfsnesi. 

Plasmeng­aðri moltu dreift á urð­un­ar­staðnum á ÁlfsnesiSorpa hefur þurft að dreifa allri sinni moltu á urð­un­ar­staðnum á Álfsnesi þar sem hún er of menguð.

Mynd: Davíð Þór

Moltan mun líklega enda á haugunum

Samkvæmt nýjum lögum skal allur líf­rænn úrgangur vera flokk­aður sér­stak­lega á næsta ári. Öll sveit­ar­fé­lög á höf­uð­borg­ar­svæð­inu hafa komið sér upp sam­eig­in­legu kerfi sem gerir það að kröfu að íbúum þess verður óheim­ilt að setja líf­rænan úrgang í klass­ísku gráu tunn­una. Mun hvert heim­ili fá sér­merkta tunnu og sér­staka papp­írs­poka sem það á að flokka líf­rænan úrgang í. Enn hefur GAJA ekki getað starfað eins og hún á að gera og í dag skilar hún af sér of meng­aðri moltu til þess að hægt sé að dreifa henni um nátt­úru Íslands. Samkvæmt heim­ildum Stund­ar­innar er langt í að þetta vanda­mál verði leyst og verður því moltan áfram urðuð á Álfsnesi. 

Umhverfisstofnun ekki svarað spurningum Stundarinnar

Stundin sendi Umhverf­is­stofnun spurn­ingar vegna máls­ins þann 14. nóv­em­ber síð­ast­lið­inn. Meðal spurn­inga var hvort stofn­unin hafi gert úttekt á svæð­inu í fyrra, eins og Terra hafi óskað eftir. Umhverf­is­stofnun hefur ekki enn svarað fyr­ir­spurn Stund­ar­innar.