Nú er mikið rætt um að breyta þurfi íslenska vinnumarkaðslíkaninu, það er skipan vinnumarkaðsmála og kjarasamninga. Þetta er sagt gilda hvort sem Ísland gengur í ESB eða ekki.

Ég ætla þó ekki að ræða hér um ESB aðild heldur fjalla um kosti núverandi vinnumarkaðslíkans á Íslandi - frá sjónarhóli launafólks.

Hvers vegna vilja menn breyta vinnumarkaðslíkaninu?

Helstu rökin fyrir þörf á breytingum á vinnumarkaðslíkaninu eru sögð þau að laun séu orðin of há á Íslandi, áhrif verkalýðshreyfingarinnar séu of mikil og að skortur sé á því að sameiginleg merki um svigrúm til launahækkana séu sett. Laun hækki því um of umfram greiðslugetu fyrirtækja og framleiðniaukningu, er sagt. Einnig að of auðvelt sé að beita verkfallsvopninu sem leiði til misbeitingar þess, m.a. til að knýja fram of miklar launahækkanir.

Ef þetta væri allt rétt þá mætti ætla að sérstaklega væri þrengt að fyrirtækjum í landinu. Erfitt væri að reka þau með hagnaði, ná fram hagvexti og búa til ný störf. Engin merki eru hins vegar um slíkt.

Hér er hagsældarstig hátt, hagnaður fyrirtækja almennt mikill, nýsköpun virk og fyrirtækin búa til mun fleiri störf á ári hverju en hægt er að manna með innlendum íbúum landsins. Því hefur þótt ástæða til að flytja inn þúsundir af erlendu vinnuafli árlega, í reynd mun fleiri en innviðir samfélagsins ráða við. Seðlabankinn segir einnig þörf á óvenju háu vaxtastigi til að kæla efnahagslífið, sem sé of þróttmikið, skapi of mikla verðbólguhvetjandi þenslu. Fleira mætti tína til.

• Ég tel að allar ofangreindar fullyrðingar um þörf á breyttu vinnumarkaðslíkani séu rangar.
• Laun eru ekki óeðlilega há hér, ef miðað er við hagsældarstig íslenska samfélagsins og árangur atvinnulífsins
• Verkalýðshreyfingin er fulltrúi um 90% launafólks og hefur því ekki óeðlilega mikil áhrif
• Sameiginleg merki um svigrúm til launahækkana eru iðulega sett í kjarasamningum, en misjafnt er hversu fast þeim er fylgt eftir. Þar eiga atvinnurekendur oftast sök á misbresti, með umtalsverðu launaskriði umfram kjarasamningsbundnar hækkanir.
• Laun hækka almennt ekki í kjarasamningum umfram greiðslugetu fyrirtækja.
• Launahækkanir hafa nú orðið tiltölulega lítil áhrif á verðbólgu
• Talsverðar hömlur eru á beitingu verkfallsvopnsins og eru þær almennt virtar af hreyfingunni.
• Starfsemi Ríkissáttasemjara og Félagsdóms er almennt vel virk í að leysa deilur.
• Verkalýðshreyfingin hefur yfirleitt farið fram á ábyrgan hátt í seinni tíð.

Raunar eru sterk rök fyrir því að íslenska vinnumarkaðslíkanið sé það besta sem þekkist í heiminum, frá sjónarhópi launafólks. Það raskar heldur ekki eðlilegri og hagsælli virkni atvinnulífsins. Raunar hefur íslensk verkalýðshreyfing átt stóran þátt í að móta góð lífskjör og gott samfélag á Íslandi – í skjóli íslenska vinnumarkaðslíkansins.

Í þessari grein og fleirum sem fylgja síðar mun ég færa sterk rök fyrir þessari ályktun. 

Hvað felst í íslenska vinnumarkaðslíkaninu?

Mikilvægasta einkenni vinnumarkaðsskipanarinnar á Íslandi er óvenju mikil þátttaka launafólks í launþegafélögum, raunar sú langmesta í OECD-ríkjunum. Þetta kallar á stórt hlutverk fyrir hreyfinguna í mótun kjara og samfélags. Þetta er ein mikilvægasta forsenda þess styrks sem hreyfingin getur virkjað þegar á reynir.[i]

Hreyfingin býr við öflugt skipulag stéttabundinna félaga um land allt (t.d. félaga verkafólks, iðnaðarmanna og sérfræðinga) og atvinnugreinafélaga (t.d. félaga verslunar- og skrifstofufólks). Samningsrétturinn liggur hjá einstökum félögum sem þýðir að félagsmenn um land allt þurfa að samþykkja niðurstöður kjarasamninga, hver stétt eða atvinnugrein fyrir sig.

Þá býr hreyfingin einnig að heildarsamtökum sem geta virkjað víðtækari samstöðu þar sem við á og sérstaklega beitt sér á vettvangi kjarastjórnmála í samfélaginu, sem og í samstarfi við samtök atvinnurekenda og við stjórnvöld milli kjarasamningalota (á friðartíma). Þar munar mest um ASÍ, BSRB og BHM sem starfa í ólíkum geirum samfélagsins. Þessi skipan mála er svipuð því sem tíðkast á hinum Norðurlöndunum.

Samtök atvinnurekenda eru miðstýrð og mjög öflugur aðili í hagsmunabaráttu fyrirtækjanna og búa reyndar að meiri björgum til að hafa áhrif en félög launafólks, bæði fjárhagslegum og skipulagslegum, sem og í fjölmiðlum. Það er því mikilvægt að verkalýðshreyfingin geti beitt sér af krafti og skynsemi fyrir hönd launafólks, til að vega á móti miklum áhrifum samtaka atvinnurekenda.

Því verður launafólk að berjast gegn öllum breytingum á skipan vinnumarkaðsmálanna sem veikja verkalýðshreyfinguna, en mikill áhugi er á slíkri veikingu á hægri væng stjórnmálanna og hjá atvinnurekendum og markaðshyggju-sinnuðum hagfræðingum.

Verkalýðshreyfingin hefur einnig mikilvæg hlutverk í gæslu og þróun réttinda launafólks og almennra starfskjara, sem og í menntun og fræðslu. Þá er mjög mikilvægt að verkalýðshreyfingin leggur almennt ríka áherslu á velferðarasjónarmið í kjarapólitík samfélagsins, sem hefur eflt velferðarríkið á sumum sviðum.

Mikilvægt er að hafa í huga í þessu samherngi að öflug einkaneysla launafólks er mikill drifkraftur hagvaxtar, raunar vítamín fyrir starfsemi fyrirtækjanna, þó atvinnurekendur horfi oftast framhjá því.

Nýfrjálshyggjupólitík, sem hefur verið áhrifamikil í seinni tíð, hefur ítrekað vegið að velferðarríkinu og verkalýðshreyfingunni og stundum náð árangri, til dæmis með niðurlagningu félagslega húsnæðiskerfisins árið 1999. Þar hefði verkalýðshreyfingin þurft að fara til varnar á miklu öflugri hátt en gert var. Síðan þá hefur þróun húsnæðismála öll farið á verri veg og grafið undan hófsömum kjarabótum sem kjarasamningar áttu að skila.

Íslenskur vinnumarkaðar einkennist af talsverðri reglun en jafnframt færir hann fyrirtækjunum mikinn sveigjanleika til að aðlaga vinnuaflið að eigin þörfum og sveiflum í aðstæðum, meira en almennt tíðkast á meginlandi Evrópu. Þannig er tiltölulega auðvelt að segja upp starfsfólki hér á landi á samdráttartíma en hreyfingin hefur á móti lagt mikla áherslu á að launafólki séu tryggðar góðar atvinnuleysisbætur á meðan það er á milli starfa eða á krepputímum.

Leigumarkaður íbúðarhúsnæðis er dæmi um annan markað þar sem reglun er lítil hér á landi og leigjendur því illa varðir gegn óöruggri búsetu og leiguverðshækkunum. Verkalýðshreyfingin þarf að beita sér af meiri krafti á þeim vettvangi, ná fram eðlilegri reglun og koma böndum á leiguhækkanir sem almennt eru óhóflegar.

Verkefnin í hagsmunabaráttu launafólks eru þannig endalaus og því má ekkert eftir gefa í styrkleika eða stöðu hreyfingarinnar. 

Þróunin annars staðar

Á alþjóðavettvangi hefur víða grafist undan verkalýðsfélögum. Það er vegna nýfrjálshyggjustjórnmála, hnattvæðingar og andstöðu atvinnurekenda. Íslensk verkalýðshreyfing hefur sem betur fer að mestu staðið af sér slík niðurrifsöfl og á það ríkan þátt í því að betur hefur gengið að verjast neikvæðri þróun lífskjaranna á Íslandi en í mörgum öðrum vestrænum löndum.

Þá er stór hluti þess jafnaðar sem ríkir í tekjuskiptingunni á Íslandi verkalýðshreyfingunni að þakka. Það hefur gerst í skjóli íslenska vinnumarkaðslíkansins. Þetta mun ég sýna í seinni grein.

Íslenska vinnumarkaðslíkanið hefur þannig mikla kosti, bæði fyrir launafólk og raunar einnig fyrir samfélagið. Skipan vinnumarkaðsmála hér er þó ekki meitluð í stein. Hún þolið fínpússningar til að þróast með samfélaginu. En það kallar á full samráð við hreyfinguna og má ekki á neinn hátt verða til að veikja áhrifamátt hennar.

Nærtækara er almennt að hemja svigrúm atvinnurekenda til að bæta launaskriði ofaná kjarasamningsbundnar hækkanir, frekar en að takmarka áhrif verkalýðshreyfingarinnar.

Í þjóðmálaumræðunni er verkalýðshreyfingunni oft kennt um sumt af því sem miður fer í hagstjórn, til dæmis baráttu við verðbólguna og mótun hagvaxtarskilyrða. En auðvelt er að sýna fram á að launahækkanir kjarasamninga hafa almennt lítil áhrif á verðbólgu og raunar bæta góð kjör launafólks hagvaxtarskilyrðin í landinu.

Mariana Mazzucato, virtur hagfræðiprófessor við Lundúnarháskóla, hefur ásamt kollegum sínum nýlega birt skýrslu um orsakir lítils hagvaxtar og framleiðniaukningar í Evrópu í seinni tíð (sjá hér).[ii] Niðurstaða skýrslunnar er að í áratugi hafi umræða um of lítinn hagvöxt og of litla fjárfestingu í framleiðslu og nýsköpun í Evrópu almennt kennt of háum launakostnaði fyrirtækja um. Helsta hagstjórnarmeðalið hefur í kjölfarið verið launaaðhald og afreglun – og oft veiking verkalýðsfélaga.

Hins vegar hefur verið meira en nægt framboð ódýrs fjármagns og hagnaður fyrirtækja hefur almennt verið mikill, bæði í Evrópu og á Íslandi. Í Evrópu hefur það þó ekki skilað sér í aukinni fjárfestingu í atvinnulífi, heldur í aukinni fjármálastarfsemi fyrirtækja (eignasöfnun) og auknum arðgreiðslum til eigenda. Hlutur launafólks af verðmætasköpuninni hefur víða lækkað þar vegna launaaðhalds. Launafólki er þannig kennt um ófullnægjandi hagþróun þegar sökin liggur fyrst og fremst hjá stjórnendum og eigendum fyrirtækja, segir í skýrslunni.

Þeir sem vilja breyta vinnumarkaðslíkaninu á Íslandi eru oft með þessi sömu rök í umræðu um hagstjórnarvanda hér á landi. Þeim gengur það helst til að rýra hlut launafólks og auka eignir og gróða þeirra sem mest eiga fyrir. Launafólk þarf því að vera á varðbergi.

Vinnumarkaðslíkanið er og verður áfram einn mikilvægasti þátturinn sem tryggir góð og batnandi lífskjör fyrir almennt launafólk á Íslandi – hvort sem við förum í ESB eða ekki. 

Stefán Ólafsson er prófessor emeritus við HÍ og starfar sem sérfræðingur hjá Eflingu