Þá er runninn upp stóri dagurinn, dagur sólmyrkvans.

Greinin frá í gær er hérna, en lítum nú lengra aftur í tímann.

Sumarið 1783 hófst sá atburður á Íslandi sem afdrifaríkastur hefur orðið fyrir fólk í öðrum löndum. Á hvítasunnudag 6. júní hófst eldgos á hálendinu norður af hinni svonefndu Síðusveit á suðausturhluta lands.

Gífurlegt magn hrauns og ösku vall þar úr mörgum sprungum mánuðum saman. Hraunin rann niður í byggðina og eyðilagði fjölda bændabýla svo hundruð manna flúðu í aðra landshluta. Prestur sveitarinnar, Jón Steingrímsson, skrifaði magnþrungna og dramatíska lýsingu á eldgosinu og afleiðingum þess.

Eldmóður eldklerksins

Þessi heimild er einstæð í sinni röð í heiminum. Jón lýsir gangi gossins á raunsannan hátt en frægasti kafli lýsingarinnar er þó þegar hann lýsir messu sem hann hélt í kirkjunni á Kirkjubæjarklaustri sem menn óttuðust að yrði brátt fyrir hinum ógnvænlega hraunstraumi. Meðan Jón og sóknarbörn báðu guð miskunnar inni í reykfylltri kirkjunni sneri hraunstraumurinn af leið sinni og braut sér aðra leið. Jón var ekki seinn á sér að gefa í skyn að trúareldmóður hans og sóknarbarnanna hefðu orðið til þess að milda guð, sem þó hefði hleypt eldgosinu af stað, og því hefði guð hlíft kirkjunni.

Og var Jón gjarnan síðan nefndur Eldklerkurinn.

Harðindin stóðu í tvö þrjú ár

En hafi guð átt þar hlut að máli hlífði hann sveitarmönnum og þeim sem bjuggu í nágrannasveitunum þó ekki lengi. Í kjölfar eldgossins og þeirrar eitruðu ösku sem féll um stóran hluta Íslands varð uppskerubrestur, búpeningur dó og sóttir brutust út. Íbúar Íslands höfðu verið um 40.000 en einn fjórði hluti þeirra dó í þeim „móðuharðindum“ sem kennd voru við öskumóðuna í loftinu. Harðindin stóðu í tvö þrjú ár og Íslendingar hafa sennilega aldrei verið færri frá landnámi en eftir að þeim lauk. 

Milljónir létu lífið

En ekki nóg með það. Gosefni frá Skaftáreldum, en svo er gosið yfirleitt nefnt hér á landi, ruku upp í háloftin og dreifðust um stóran hluta norðurhvels jarðar. Óyggjandi vísindalegar niðurstöður hafa sýnt fram á að þessi gosefni ollu kólnun andrúmslofts víða um heim sem síðan leiddi af sér harðindi og hungursneyðir allt frá Norður-Ameríku til Japans, og frá Egyptalandi til Indlands.

Það mun vera staðreynd að milljónir manna hafi dáið í þessum harðindum sem eldgosið á Íslandi átti ríkastan þátt í að hleypa af stað.

„Lengi varð dimmt sem nótt væri komin“

Því hefur meira að segja verið haldið fram að gosið í Lakagígum hafi haldið þeim harðindum og erfiðleikum í Frakklandi sem ollu því að óánægja almennings sauð upp úr 1789 og franska byltingin braust út.

En það er reyndar ærið vafasamt.

Athyglisvert er að í sjálfsævisögu séra Jóns Steingrímssonar, sem er ekki síður merkilegt rit en lýsingar hans af eldgosinu 1783, lýsir hann almyrkva á sólu sem varð þegar hann var aðeins fjögurra ára. Þá „formyrkvaðist sólin svo um nónbilið að lengi varð dimmt sem nótt væri komin“. Þetta átti sér stað norðanlands 17. maí 1733.

Eftir almyrkvann sem Jón eldklerkur varð vitni að varð hvergi almyrkvi á sólu á Íslandi fyrr en 100 árum seinna. 

„Þá formyrkvaðist sólin“

Listi yfir almyrkva

Eftirfarandi listi um almyrkva er fenginn af vefsíðu Almanaks Háskóla Íslands (sjá hérna) en hann er líka að finna, ásamt margvíslegum öðrum fróðleik á sérstakri sólmyrkvasíðu Sævars Helga Bragsonar:

849  25. maí.
Siglufjörður, Ólafsfjörður, Dalvík, Akureyri, Grímsey, Reykjahlíð, Húsavík, Raufarhöfn, Þórshöfn, Vopnafjörður, Egilsstaðir, Seyðisfjörður, Norðfjörður, Eskifjörður, Reyðarfjörður, Djúpivogur.

878  29. október.
Ólafsvík, Grindavík, Keflavík.

1077  25. febrúar. 
Patreksfjörður, Bolungarvík.

1131  30. mars. 
Stykkishólmur, Ólafsvík, Patreksfjörður, Ísafjörður, Bolungarvík Hólmavík.

1312  5. júlí. 
Egilsstaðir, Seyðisfjörður, Eskifjörður, Reyðarfjörður, Kirkjubæjarklaustur, Vík, Vestmannaeyjar.

1330  16. júlí.
Vestmannaeyjar, Þorlákshöfn, Grindavík, Keflavík.

1339  7. júlí.
Hvalfjarðarmynni - Hestfjall - Mýrdalsjökull - Meðallandssandur.

1424  26. júní.
Vestmannaeyjar.

1433  17. júní.
Reykjavík, Vík, Vestmannaeyjar, Hvolsvöllur, Selfoss, Þorlákshöfn, Grindavík, Keflavík.

1469  9. júlí.
Hveravellir, Akureyri, Reykjahlíð, Húsavík, Raufarhöfn, Þórshöfn, Vopnafjörður, Egilsstaðir, Seyðisfjörður, Norðfjörður, Eskifjörður, Reyðarfjörður, Djúpivogur, Höfn, Kirkjubæjarklaustur, Vík, Vestmannaeyjar, Hvolsvöllur, Skálholt, Selfoss, Þorlákshöfn.

1733  13. maí.
Siglufjörður, Ólafsfjörður, Dalvík, Grímsey, Reykjahlíð, Húsavík, Raufarhöfn, Þórshöfn, Vopnafjörður, Egilsstaðir, Seyðisfjörður, Norðfjörður, Eskifjörður, Reyðarfjörður.

1833  17. júlí.
Hveravellir, Reykjahlíð, Raufarhöfn, Þórshöfn, Vopnafjörður, Egilsstaðir, Seyðisfjörður, Norðfjörður, Eskifjörður, Reyðarfjörður, Djúpivogur, Höfn, Kirkjubæjarklaustur, Vík, Vestmannaeyjar, Hvolsvöllur, Skálholt, Selfoss, Þorlákshöfn.

1851  28. júlí.
Grímsey, Raufarhöfn, Þórshöfn, Vopnafjörður.

1954  30. júní.
Vík, Vestmannaeyjar.

2026  12. ágúst.