Þann 13. júní síðastliðinn birti Morgunblaðið frétt með fyrirsögninni „Matarkarfan er 40% ódýrari á Íslandi“.  Í aðaltexta fréttarinnar kemur fram að verið er að bera saman verðlag á Íslandi og meðalverðlag á matvælum í Evrópusambandinu.  Í fréttinni eru bornar brigður á fullyrðingu í „svokölluðu“ (svo) umræðuskjali Samkeppniseftirlitsins (SKE).  Í umræðuskjalinu kemur fram að verðlag á matvöru hér á landi sé 55% hærra en verð sambærilegrar matarkörfu er að meðaltali í Evrópusambandslöndunum, ólíkt því sem haldið er fram í tilvitnaðri Morgunblaðsfrétt.  Morgunblaðið vitnar til útreikninga og samtals við Konráð Guðjónsson, ráðgjafa hjá Kontext (og fyrrum efnahagsráðgjafa ríkisstjórnar Bjarna Benediktssonar) máli sínu til stuðnings.

Í framhaldi af frétt Morgunblaðsins 13/6 hafði blaðamaður Heimildarinnar samband við tvo hagfræðinga og formann Neytendasamtakanna og spurði hvort upplýsingar SKE væru rangar og hvort matarkarfan væri í raun ódýrari á Íslandi en í Evrópu.  Ekki könnuðust þeir við að tölur Morgunblaðsins og Konráðs væru lýsing á raunveruleika sem þeir þekktu.  Konráð svaraði fullum hálsi og sendi viðmælendum Heimildarinnar tóninn á samfélagsmiðlum og uppskar annan stóran uppslátt í Morgunblaðinu.

Konráð var svo vinsamlegur að senda mér talnagögnin sem hann byggir á auk útreikninga sinna.  Talnagögnin samanstanda af upplýsingum um kostnað við að kaupa neysluvöru almennt annars vegar og matvöru án áfengra drykkja hins vegar í öllum EES ríkjunum.  Með nokkurri einföldun má segja að tölurnar sýni hvað vörukarfa sem kostar 100 evrur að meðaltali í ESB-27 löndunum myndi kosta í hverju landi fyrir sig.  Mynd 1 sýnir tölurnar settar fram með myndrænum hætti.

Mynd 1: Verðlag matvæla og almennra neysluvara í löndum EES svæðisins árið 2025, heimild:  Hagstofa Íslands, Eurostat, Konráð Guðjónsson.

Mynd 1 sýnir að matarkarfan sem kostaði 100 evrur í meðal ESB-landinu hefði kostað um 155 evrur bæði á Íslandi og í Sviss.  Dýrleiki neysluvarnings almennt er hlutfallslega meiri í báðum þessum löndum en í meðal ESB-landinu eða ríflega 180 evrur á móti 100 evrum.  Excel-síðan hans Konráðs staðfestir þannig, með nákvæmni upp á 1 aukastaf, þær upplýsingar sem koma fram í umræðuskjali Samkeppniseftirlitsins.  Villan um dýrleika matar á Íslandi hlýtur að hafa læðst inn í meðförum og túlkun Morgunblaðsins, þó mótbárur efnahagsráðgjafans á samfélagsmiðlum bendi til þess að rangtúlkunin komi jafnvel frá honum sjálfum, en þá gegn hans betri vitund.  Þessari rangtúlkun er hér með komið á framfæri Morgunblaðinu og efnahagsráðgjafanum til hægðarauka svo annar hver aðilinn geti komið leiðréttingu á framfæri milliliðalaust.

Í Excel-skjali Konráðs er dálkur sem hann nefnir „a“.  Tölurnar í þeim dálki eru fundnar sem hlutfall verðlags matvæla í hverju landi annars vegar og verðlags almenns neysluvarnings (matvæla þar með talinna!) hins vegar. 

Mynd 2 er fengin frá Konráði:

Mynd 2:  Hlutfall matvælaverðs og verðs á almennri neysluvöru á EES svæðinu árið 2025, útreikningur Konráðs S. Guðjónssonar, yfirstrikun á fyrirsögn inn á mynd er gerð af höfundi enda er hún villandi.

Súla ESB-27 er 1 að hæð (100/100) á meðan súla Íslands er nálægt því lægsta sem sést, eða um 0,8 (=155,8/183,7).  Konráð virðist telja að þessi útreikningur sanni að matvæli á Íslandi séu ódýrari en á flestum stöðum öðrum á EES mælt á mælikvarða almenns verðlags.  Sú ályktun er röng.

Efnahagsráðgjafinn dettur í þann pytt að bera saman tölur sem eru gagnlegar til ályktunar innan landa en dregur ályktun af þeim milli landa. Förum aðeins yfir af hverju ályktun Konráðs er röng:

Á mynd 1 sést að matarkarfa sem kostar 100 evrur að meðaltali í ESB myndi kosta um 155 evrur bæði á Íslandi og í Sviss. Á sama tíma er almennt verðlag í þessum löndum enn hærra en í ESB, um 180 miðað við 100 í ESB. Þessar tölur staðfesta því að bæði matvæli og önnur neysluvara eru dýr á Íslandi. Þær styðja ekki með nokkru móti þá fullyrðingu að matvæli séu sérstaklega ódýr hér.

Mistökin verða þegar Konráð deilir verði matvæla með almennu verðlagi (sem líka innihalda matvæli), en niðurstöðu þeirra útreikninga má sjá á mynd 2. Niðurstaða deilingarinnar sýnir ekki hvort matur á Íslandi eða annars staðar sé ódýr eða dýr í alþjóðlegum samanburði. Útkoman sýnir aðeins hvernig verð á matvælum stendur gagnvart öðru verðlagi innan sama lands.

Einfalt dæmi skýrir þetta. Ef kaffibolli á Íslandi kostar 100 krónur og kleinuhringur 200 krónur þá má segja að einn kleinuhringur jafngildi tveimur kaffibollum. Það segir hins vegar ekkert um hvort kaffi eða kleinuhringir séu ódýrir eða dýrir miðað við önnur lönd. Það sýnir aðeins hlutfallið á milli þeirra í hverju landi fyrir sig. Þannig gæti kaffi í ESB kostað 50 krónur og kleinuhringur 100 krónur. Kleinuhringur jafngilti þá jafnmörgum kaffibollum á báðum stöðum þó hann væri tvöfalt dýrari á Íslandi.

Nákvæmlega þetta gerir útreikningur Konráðs. Hann reiknar hlutfall milli matvæla og annarrar neyslu innan hvers lands. Þegar hlutfallið er lágt á Íslandi þýðir það ekki að matur sé ódýr. Þvert á móti bendir það til þess að miðað við annað sem fólk kaupir, sé matur hlutfallslega dýrari hér, en víða annars staðar í Evrópu.

Gögnin hans sýna ekki að matvæli á Íslandi séu ódýrari en í öðrum EES-löndum. Ef eitthvað er, benda þau til hins gagnstæða. 

Í ljósi þessara meinlegu villa sem efnahagsráðgjafinn og/eða Morgunblaðið hafa làtið frá sér hljóta annar aðili eða báðir sjá sóma sinn, gagnvart lesendum, í að leiðrétta þetta með skýrum hætti. Eða er það ekki tilgangur góðrar blaðamennsku að hafa heldur það sem sannara reynist?