Hagfræðingar segja fullyrðingu Morgunblaðsins um að matarkarfan sé 40 prósent ódýrari á Íslandi en í aðildarríkjum ESB annars vegar villandi og hins vegar „út í hött“.
Formaður Neytendasamtakanna kannast ekki við að matarkarfan hafi lækkað um 40 prósent á Íslandi. Það lýsi í það minnsta ekki upplifun skjólstæðinga samtakanna.
Morgunblaðið birti umdeilda frétt síðustu helgi þar sem því var haldið fram fullum fetum að matarkarfan á Íslandi væri 40 prósent ódýrari en í aðildarlöndum Evrópusambandsins. Blaðamaður Morgunblaðsins bar þar saman kaupmátt Íslendinga og verðlag í hlutfalli við ráðstöfunartekjur á mann eins og það var orðað í frétt blaðsins. Heimildin leitaði til hagfræðinga og fleiri sérfræðinga til þess að kanna sannleiksgildi fréttar Morgunblaðsins, sem viðmælendur töldu að minnsta kosti villandi, í versta falli algjörlega ranga.
Í Mbl er vísað til meðaltals ESB sem er út í hött því innan ESB eru fjölmörg bláfátæk Austur-Evrópulönd og samanburður við þau því lítt áhugaverður.
Ef við skoðum Norðurlöndin þá er kaupmáttur ráðstöfunartekna á svipuðu róli í löndunum, ívið hærri í Noregi út af olíuauðnum og ívið lægri í Finnlandi, m.a. vegna öldrunar þjóðarinnar og mikilla áhrifa Úkraínustríðsins á efnahag.
Það sem heldur Íslandi uppi í samanburðinum er m.a. lýðfræðilegs eðlis, aldurssamsetning þjóðar, þ.e.a.s. lágur meðalaldur og því fáir á eftirlaunum ennþá og því tengt atvinnuþátttaka og lægri kostnaður við heilbrigðiskerfi og öldrunarþjónustu. Því lægri skattar og af því leiðir hærri ráðstöfunartekjur. Einnig langur vinnutími, mikil atvinnuþátttaka eldri starfsmanna og há atvinnuþátttaka kvenna. Allt leiðir þetta til hærri ráðstöfunartekna á mann á Íslandi. Til lengri tíma má ætla að staðan hér jafnist milli Norðurlanda og þá dragist Ísland, að öðru jöfnu, aftur úr frændþjóðunum á Norðurlöndum í kaupmætti. Hröð íbúafjölgun á Íslandi, einkum tengd láglaunaatvinnuvegum, hefur leitt til hratt vaxandi innviðaskulda og hægt á vexti þjóðarframleiðslu á mann. Þessa innviðaskuld þarf að greiða á endanum gegnum hærri skatta og það leiðir þannig til lægri ráðstöfunartekna þegar fram í sækir.
En hér er bara hálf sagan sögð því kaupmáttur er ekki það sama og kaupmáttur. Horfum aðeins til ungs fólks á Norðurlöndum sem er á fyrstu búskaparárum. Gefum okkur ungt fólk á Norðurlöndunum sem öll eru með sömu ráðstöfunartekjur og sama kaupmátt. Þá lifa ungmennin hjá frændþjóðum okkar í miklum vellystingum á meðan íslensku ungmennin lepja flest dauðann úr skel þegar mánaðarmót nálgast, þ.e.a.s. þau sem ekki eiga vel efnaða og góðviljaða foreldra. Ástæðan er sú að húsnæðiskostnaður, einkum vaxtagreiðslur eða húsaleiga, er um tvöfalt hærri hér en hjá frændþjóðunum og étur upp nær allan kaupmáttinn.
Er þetta ekki sá samanburður Íslands við kaupmátt annarra þjóða sem skiptir mestu máli, hvort ungt fólk eigi fyrir mat í lok mánaðar?
https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/06/23/segir_heimildir_heimildarinnar_ryrar/
"Matvara á Íslandi er ódýr miðað við tekjur okkar"
https://konradgudjons.substack.com/p/matvara-a-islandi-er-odyr-mia-vi
Það er varasamt að nota meðaltöl við útreikninga vegna þess að fáein stór frávik geta skekt meðaltalið. Matvælakostnaður er svipaður hjá þeim efnameiri og þeim efnaminni en mismunur á tekjum getur verið margfaldur. Ef við höldum að tekjur séu svipaðar á Íslandi og annars staðar í ESB og hugsum ekkert um tekjudreifinguna getur alveg komið út að matvælakosnaður hljóti að vera minni. Þetta kalla þjóðverjar "Milchmädchenreichnug" mjólkurstúlknareikning því að menn gerðu ekki ráð fyrir að stúlkur sem selja mjólk hafi fengið einhveja menntun.
Kannski væri hægt að fá þá til að yfirfara slíka útreikninga á matarkörfunni?
Varla vantar verðupplýsingar, þær eru til hjá hagstofum viðkomandi ríkja.
En réttar staðreyndir henta ekki alltaf öllum pólitískum sjónarmiðum...