Tómas Guðbjartsson hjartaskurðlæknir, sem varð fyrir áfellisdómi í dómsúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli ekkju plastbarkaþegans Andemariam Beyene og sona þeirra gegn íslenska ríkinu, fer hörðum orðum um dóminn í yfirlýsingu í dag.

Íslenska ríkið tapaði málinu, en í dómnum var Tómas ásakaður með ýmsum hætti, án þess að hann hefði verið kallaður fyrir sem vitni. Tómas hafði komið að aðgerð og meðferð Andemariams, í samvinnu við ítalska lækninn Paolo Macchiarini, sem starfaði við Karólínska sjúkrahúsið í Stokkhólmi í Svíþjóð. Síðar kom í ljós að Macchiarini beitti margvíslegum blekkingum í starfi og einkalífi og var hann dæmdur í tveggja og hálfs árs fangelsi fyrir að framkvæma þrjár plastbarkaígræðslur sem leiddu til andláta.

Andemariam, Erítreumaður sem búsettur var á Íslandi við jarðfræðinám, glímdi við sjaldgæft og hættulegt krabbamein í barka. Hann stóð frammi fyrir læknisaðgerðum, en fékk ígræddan plastbarka í gegnum Karólínska sjúkrahúsið, sem leiddi að lokum til sársaukafulls dauðdaga tveimur árum og sjö mánuðum eftir aðgerðina.

Skýrsla segir Karolinska hafa borið ábyrgð

Tómas vitnar í yfirlýsingu sinni í dag í rannsóknarskýrslu Háskóla Íslands og Landspítalans um plastbarkamálið, sem hefur aðra niðurstöðu en héraðsdómur. Þrátt fyrir gagnrýni á aðkomu Tómasar í skýrslunni er ekki að finna sama áfellisdóm og í dómi héraðsdóms. Tómas segir í yfirlýsingu að það leiki „enginn vafi á því að mistök voru gerð við læknismeðferð Andemariam Beyene. Niðurstaða rannsóknarskýrslunnar er hins vegar skýr. Það var á ábyrgð lækna Karolinska háskólasjúkrahússins að Andemariam var boðin þátttaka tilraunameðferð og þeir læknar sem þar störfuðu báru ábyrgð á öllum ákvörðunum um skipulagningu og útfærslu aðgerðarinnar.“

Formaður Læknafélags Íslands, Steinunn Þórðardóttir, vitnaði, eins og Tómas, í rannsóknarskýrsluna í gær og gagnrýndi að Tómas hefði ekki fengið að bera vitni í máli sem endaði á að snúast um hann. Í skýrslunni kemur fram að ekki var sótt um leyfi fyrir tilraunaaðgerð með plastbarka í Svíþjóð og að ólíklegt sé að leyfið hefði fengist. Þá segir að Tómas hafi ekki sýnt næga aðgæslu í samskiptum sínum við Machiarini, sem var síðar staðinn að róttækum ósannindum.

„Á hinn bóginn er það jafnframt niðurstaða nefndarinnar að ekkert í gögnum málsins bendi til þess að að Tómasi hafi mátt vera ljóst að hin mögulega gervibarkaaðgerð á Andemariam skorti öll nauðsynleg opinber leyfi og yrði því í andstöðu við sænsk lög og viðteknar siðareglur á þessu sviði,“ segir í skýrslunni.

Niðurstaða rannsóknarskýrslunnar setur því ábyrgðina á lækna í Karólínska sjúkrahúsinu. „Á sama hátt bera þeir ábyrgð á öllum ákvörðunum um skipulagningu og útfærslu aðgerðarinnar. Íslenskir læknar voru einfaldlega ekki hafðir með í ráðum um þessi atriði,“ segir í skýrslunni.

Rannsóknarnefndin gagnrýnir Tómas og Háskóla Íslands fyrir að ekki hafi fylgt formlegt læknabréf fyrir meðferð hans á Landspítalanum. Í skýrslu nefndarinnar segir að Tómas „hafi átt að vera ljóst að tilefni hafi verið til að kanna hvort um leyfisskylda rannsókn var að ræða“.

Þá segir að „skynsamlegt hefði verið að ákveða að Andemariam kæmi ekki fram á málþingi“ sem haldið var í tilefni af eins árs afmæli fyrstu plastbarkaígræðslunnar 2012, en nefndin taldi upplýsingar skorta til að rannsaka ítarlega tildrög þess. Þó gagnrýndi hún að vinskapur Tómasar og Andemariams gæti hafa haft áhrif. 

Harður dómur yfir háttsemi Tómasar

Mun lengra er hins vegar gengið í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur.

Í dómnum, sem skyldar ríkið til að greiða fjölskyldu Andemariams níu milljónir króna, segir að gögn málsins bendi eindregið til þess að faglegur og akademískur metnaður Tómasar hafi ítrekað verið látinn ganga framar hagsmunum og velferð Andemariams og að hann hafi sýnt af sér „ámælisverða háttsemi“ með því að fá Andemariam til að koma fram á málþingi í Háskóla Íslands 2012, þrátt fyrir að hann hafi verið mjög „skömmu áður mjög veikur“.

Dómararnir þrír álykta með afgerandi hætti um háttalag Tómasar og fyrirætlanir. Þannig segir að Tómas „notaði þannig dauðvona sjúkling, sem var í viðkvæmri stöðu og algerlega háður honum um eftirlitsmeðferð, í auglýsingaskyni.“ Ályktað er í dómnum að þetta sé mynstur í framferði Tómasar. „Þessi viðvarandi háttsemi G sýnir að mati dómsins svo ekki verður um villst að framganga hans var ekki afleiðing af afsakanlegum misskilningi, heldur kerfisbundið
mynstur, þar sem sjúklingurinn og velferð hans voru nýtt sem tæki til að efla akademískan frama og eigin hagsmuni læknisins.“

Tómas er í dómnum sakaður um „stórfellt gáleysi“ sem hafi leitt til „með beinum og fyrirsjáanlegum hætti til tjóns og andláts“ Andemariams. Þar er hann gagnrýndur fyrir að bera málið ekki upp við yfirmann sinn eða blanda þverfaglegu teymi inn í það, en sjálfur mat Tómas sem svo að hann væri í samstarfi við Karólínska sjúkrahúsið.

Tómas gagnrýnir að ályktað sé um hann með þessum hætti.

„Í rökstuðningi dómsins er ekki einungis að finna alvarlegar rangfærslur um atvik málsins, heldur eru þar settar fram mjög ærumeiðandi fullyrðingar um persónu mína, meintar hvatir og meintan ásetning, án þess að ég hafi fengið tækifæri til andsvara. Ég var ekki aðili að dómsmálinu og vissi ekki af því að vitnaleiðslur stæðu yfir. Að auki var enginn þeirra íslensku sérfræðilækna annarra sem komu að greiningu og mati á meðferðarkostum á sínum tíma kallaðir fyrir sem vitni.“

Hann segir Andemariam hafa verið vin sinn. „Andemariam Beyene var ekki aðeins sjúklingur minn heldur einnig vinur. Ég gerði allt sem ég gat til að hjálpa honum og fjölskyldu hans á þessum tíma. Hugur minn er hjá fjölskyldu Andemariam og ég styð þau öll heils hugar í að leita réttar síns í þessu máli og óska þeim alls hins besta.“

Sem fyrr segir var Paolo Macchiarini dæmdur í fangelsi í Svíþjóð fyrir að hafa framkvæmt tilraunaaðgerðir án leyfis. Um hann og slóð svika hans var unnin heimildarmyndin Bad Surgeon: Love Under the Knife, sem birt var á Netflix.

Tómas er í veikindaleyfi frá störfum sínu hjá Landspítalanum og Háskóla Íslands. Mál hans er til skoðunar hjá Landlæknisembættinu.