Lokun á flugbraut 13/31 á síðasta ári hafði takmörkuð áhrif á starfsemi Reykjavíkurflugvallar, þar með talið sjúkraflug. Þetta er meðal þess sem kemur fram í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar varðandi lokun á einni flugbraut snemma á síðasta ári þegar borgin neitaði í fyrstu að höggva tré í Öskjuhlíð. Borgin lét undan kröfunni um skógarhögg að lokum og felldi yfir þúsund tré til þess að tryggja örugga aðkomu að flugbrautinni.
Skýrslan varpar ljósi á mikla togstreitu á milli borgar, stofnana og ríkis vegna legu flugvallarins. Meðal annars kemur fram í úttektinni að borgarstjóri kom fulltrúum Isavia í opna skjöldu þegar tillaga var lögð fram á fundi þeirra árið 2024 um að Isavia myndi afhenda umdeilt byggingarland innan flugvallargirðingar í Skerjafirði gegn því að borgin fjarlægði trén. Sögðu fulltrúar Isavia að þeim hafi liðið eins og þeim hafi verið stillt upp við vegg á fundinum og töldu tillöguna óskylda málinu.
Þörf fyrir nýja stefnu. Mannfjöldaþróun hefur farið langt fram úr fyrri spám og aukin áhætta vegna náttúruvár, einkum hraunflæðis, kallar á endurskoðun á skipulagi höfuðborgarsvæðisins.
VATNSMÝRIN ER GRÍÐARLEGA VERÐMÆTT UPPBYGGINGARSVÆÐI FYRIR ÞEKKINGARIÐNAÐ OG YRÐI LYKILÞÁTTUR NÝRRAR ATVINNUSTEFNU
Vatnsmýrin, mitt á milli HR, HÍ og háskólasjúkrahússins gæti orðið verðmætasta byggingarsvæði landsins fyrir uppbyggingu þekkingarklasa, Silicon Valley Íslands.
Vatnsmýrin og nágrenni er eitt mikilvægasta tækifæri landsins til að efla þekkingarhagkerfi til framtíðar og yrði öflugur stuðningur við innleiðingu nýrrar atvinnustefnu ríkisstjórnar. Atvinnustefnu sem mundi styðja við fjölgun hálaunastarfa. Erfitt er að sjá að annað jafn gott tækifæri til uppbyggingar svæðis fyrir gríðar verðmætan þekkingarklasa, eigi eftir að gefast í fyrirséðri framtíð.
Á Vatnsmýrinni og á aðliggjandi þéttingarsvæðum gæti risið 25–30 þúsund manna byggð. Hverfið mundi létta mjög á húsnæðismarkaði í höfuðborginni. Flestir starfsmenn á svæðinu byggju í göngufæri frá vinnustaðnum. Þetta myndi því draga mjög úr umferðarþunga í höfuðborginni.
UNDIRBÚNINGUR FLUTNINGS REYKJAVÍKURFLUGVALLAR ER HÖRMUNGARSAGA
Undirbúningur flutnings Reykjavíkurflugvallar úr Vatnsmýrinni hefur staðið yfir í meira en tvo áratugi. Þrátt fyrir fjölda skýrslna og greininga hefur lítið áunnist og engar afgerandi ákvarðanir verið teknar. Flugvöllurinn er enn í Vatnsmýrinni.
Áhersla hefur að mestu verið á flugrekstrarlega þætti en þjóðhagsleg sjónarmið fengið litla athygli. Umræðan hefur því mótast af hagsmunum tengdum fluginu, á meðan heildstæð stefnumótun með þjóðhagslegar áherslur hefur setið á hakanum. Vegna þessarar skökku áherslu hefur verið fyrirséð að vinnan myndi ólíklega skila réttri niðurstöðu þrátt fyrir fjölda skýrslna.
Verkefnið hefur einnig liðið fyrir skort á öflugri verkefnisstjórn með reynslu af stórum og flóknum innviðaverkefnum („megaprojects“). Þetta hefur leitt til veikrar þjóðhagslegrar greiningar, rangra áherslna í veigamiklum þáttum og ómarkvissrar kynningar til almennings. Vinnubrögðin hafa verið allt önnur og lakari en viðgangast í stórum hliðstæðum innviðaverkefnum erlendis og árangurinn er eftir því.
REYNSLA FRÁ TORONTO – FYRIRMYND
Í Toronto hefur verið unnið að sambærilegu, en umfangsmeira verkefni tengdu flugvallarmálum. Þar hefur verkefnið verið leitt af mjög reyndu alþjóðlegu ráðgjafafyrirtæki með víðtæka reynslu af stórum innviðaverkefnum, „Megaproject“. Skortur á slíkri reynslu hefur haft mjög slæmar afleiðingar fyrir Reykjavíkur flugvallar verkefnið.
Einkenni Toronto verkefnisins eru: Skýr þjóðhagsleg markmið í forgrunni, markviss og fagleg verkefnisstjórn risaverkefnis, öflug kynning á þjóðhagslegum ávinningi og þátttaka almennings. Þessi nálgun hefur skilað farsælli framvindu og auknum stuðningi samfélagsins.
VARAFLUGVÖLLUR. NÝJA BORG OG ALÞJÓÐAFLUGVÖLLUR Í BORGARFIRÐI
Greining og umfjöllun varðandi varaflugvöll er mjög klén í skýrslum s.l. tveggja áratuga um flugvallarmálið.
Hér er bara ein tillaga til að blása lífi í umræðu um varaflugvöll fyrir millilandaflug (KEF). Fleiri kostir koma auðvitað til greina.
Borgarfjörður er raunhæfur kostur fyrir nýjan öflugan þéttbýliskjarna og alþjóðaflugvöll. Svæðið hefur þegar sterka stöðu sem ferðamannasvæði, sem skapar grundvöll fyrir flugvöll og tengda atvinnustarfsemi.
Hugmyndin felur í sér: Nýja Borg (sbr. York, New York) á Mýrum, 10–20 km frá Borgarnesi. Alþjóðaflugvöllur sem forsenda byggðaþróunar. Mun betri varaflugvöllur en Reykjavíkurflugvöllur. Flugbrautir og varaflugvöllur kostað af lóðasölu í Vatnsmýri en uppbygging alþjóðaflugvallar umfram það einkaframkvæmd.
Slík uppbygging myndi hægja á vexti á Keflavíkurflugvelli og skapa samkeppni við Keflavíkurflugvöll og draga úr vexti umferðar á höfuðborgarsvæðinu. Samhliða gæti uppbygging samgangna í Borgarfirði tengt svæðið betur við aðra landshluta og styrkt atvinnusvæði á Vesturlandi.
Stutt er til höfuðborgarinnar og góðir möguleikar á vatns- og hitaveitu. Hraðbraut milli Akraness og Borgarness (og seinna til Skagafjarðar) mundi tengja bæina betur saman í eitt atvinnusvæði sem gæti orðið ámóta og Akureyri eða stærra þegar fram líða stundir. Þannig yrði stórefld byggð í annars fámennu Norðvesturkjördæmi.
Þessi og margir fleiri ámóta kostir fyrir alþjóðaflugvöll hafa því miður ekki verið til almennilegrar skoðunar, Þar með talið þjóðhagslegrar, undanfarna áratugi í tengslum við flutning Reykjavíkurflugvallar.
NÝR INNANLANDSFLUGVÖLLUR
Við val á nýjum innanlandsflugvelli þarf líklega að skoða fleiri kosti en gert hefur verið hingað til. Áhersla þarf að vera á að draga úr kostnaði og umhverfisáhrifum með því að einblína á innanlands- og sjúkraflug og nýta þróun hljóðlátari og umhverfisvænni flugvéla á næstu árum.
Aðrir flugstarfsemiþættir (t.d. æfinga- og einkaflug) mætti færa á sérhæfðari og fjarlægari staði sem síður truflar íbúðabyggð.
Heildarniðurstaðan er nær örugglega sú að þjóðhagslegur ávinningur af uppbyggingu kringum þekkingarklasa og tilheyrandi íbúðarbyggðar í Vatnsmýri gæti miklu meir en staðið undir kostnaði við nýjan innanlandsflugvöll og varaflugvöll í Borgarfirði. Mikilvægt er að undirbúa vel svæðisskipulag þekkingarklasans. Reynsla erlendis sýnir að ef vel tekst til verður hverfi í og við þekkingarklasann mjög eftirsótt og lóðaverðmæti mjög hátt.
SAMANTEKT. Helstu niðurstöður og tillögur eru:
• Flutningur Reykjavíkurflugvallar hefur tafist vegna skorts á heildstæðri stefnu, veikrar verkefnisstjórnar sem hæfir ekki verkefninu og ófullnægjandi þjóðhagsgreiningar.
• Erlend dæmi (t.d. Toronto) sýna að sterk og reynd verkefnisstjórn risa innviðaverkefna, „Megaproject“ og skýr markmið og vönduð kynning á þjóðhagslegri þýðingu verkefnis skiptir sköpum.
• Borgarfjörður er raunhæfur kostur fyrir nýjan alþjóðaflugvöll og Nýja Borg. Fleiri kosti koma til greina.
• Vatnsmýrin er kjörsvæðisvæði fyrir þekkingariðnað og hálaunastörf. Annað jafn hentugt svæði er vandfundið í fyrirsjáanlegri framtíð. Svæðið er lykill að innleiðingu nýrrar atvinnustefnu.