Þingmenn úr öllum flokkum utan Mið­flokks hafa lagt fram frum­varp um að end­ur­vekja rann­sókn­ar­nefnd almanna­varna sem var lögð niður árið 2022. Bryndís Har­alds­dóttir, for­maður alls­herjar- og mennta­mála­nefndar er fyrsti flutn­ings­maður frum­varps­ins en það var Jón Gunn­ars­son, þá dóms­mála­ráð­herra og félagi Bryn­dísar í Sjálf­stæð­is­flokknum sem ákvað að leggja nefnd­ina niður.

Nefndin var upp­haf­lega stofnuð með lögum árið 2008 og skipuð af Alþingi á fimm ára fresti. Lögin gerðu ráð fyrir því að nefndin rann­sak­aði aðgerðir almanna­varna og við­bragðs­að­ila í hvert sinn sem lýst var yfir hættu­á­standi almanna­varna.  En á þeim fjórtán árum sem hún starf­aði lauk hún ekki einni rann­sókn enda fjársvelt allan tím­ann sem hún starf­aði.

Í kjöl­far þess að Lúðvík Pét­urs­son féll ofan í sprungu í Grinda­vík við störf á vegum Nátt­úru­ham­fara­trygg­ingar Íslands í byrjun jan­úar, fjall­aði Heim­ildin um nið­ur­lagn­ingu nefnd­ar­innar. Í stað hennar var eft­ir­lit með almanna­vörnum flutt til almanna­varna sjálfra og ráðu­neytis almanna­varna og þessum aðilum falið að kalla ein­hverja óháða aðila að þeirri skoðun. Þetta hefur m.a. fjöl­skylda Lúðvíks gagn­rýnt. Tveir aðilar rann­saka hvarf Lúðvíks um þessar mundir: Vinnu­eft­ir­litið og lög­reglan á Suð­ur­nesjum, sama emb­ætti og hefur haft með ákvarð­anir um aðgang fólks að Grinda­vík að gera.

Hlutverk almannavarna að aukast

„Markmið laga um almanna­varnir er að und­ir­búa, skipu­leggja og fram­kvæma ráð­staf­anir sem miða að því að koma í veg fyrir og tak­marka að almenn­ingur verði fyrir lík­ams- eða heilsutjóni eða umhverfi eða eignir verði fyrir tjóni, af völdum nátt­úru­ham­fara eða af manna­völdum, far­sótta eða hern­að­ar­að­gerða eða af öðrum ástæðum og veita líkn í nauð og aðstoð vegna tjóns sem hugs­an­lega kann að verða eða hefur orðið,“ segir í grein­ar­gerð með frum­varpi þing­mann­anna nú.

„Á und­an­förnum árum hefur hlut­verk, verk­svið og ábyrgð almanna­varna í íslensku sam­fé­lagi orðið æ veiga­meiri í ljósi heims­far­ald­urs COVID-19 og jarð­hrær­inga á Reykja­nesskaga. Í ljósi þess óvissu­tíma­bils sem nú virð­ist vera hafið á skag­anum og vís­inda­menn spá að geti jafn­vel varað í ára­tugi eða árhund­ruð er ljóst að almanna­varnir munu áfram skipta þjóð­ina veru­legu máli í náinni fram­tíð enda kallar langvar­andi almanna­varna­á­stand á öfl­ugar almanna­varnir.“

Í grein­ar­gerð­inni er rifjað upp að hlut­verk rann­sókn­ar­nefndar almanna­varna var, í gild­is­tíð eldri laga, að rýna og meta fram­kvæmd almanna­varna­að­gerða þannig að draga mætti lær­dóm af reynsl­unni og stuðla með þeim hætti að umbótum. „Með því fyr­ir­komu­lagi var ætl­unin að koma í veg fyrir að fram­kvæmd­ar­valdið rann­sak­aði eigin aðgerðir eða þeirra aðila sem störf­uðu á ábyrgð­ar­sviði þess.“ 

Til þess að tryggja að mark­mið um að full­nægj­andi rann­sókn ætti sér stað var í stað rann­sókn­ar­nefndar almanna­varna kveðið í lögum á um skyldu almanna­varna­deildar rík­is­lög­reglu­stjóra til að halda rýni­fundi eftir að almanna­varna­stigi væri aflétt með full­trúum við­bragðs­að­ila sem hefðu tekið þátt í aðgerðum, rita fund­ar­gerðir um þá rýni­fundi og ábyrgð rík­is­lög­reglu­stjóra á að fylgja eftir úrbótum sem lagðar eru til á slíkum fundum.

    „Flutn­ings­mönnum frum­varps­ins þykir það skjóta skökku við að almanna­varna­deild rík­is­lög­reglu­stjóra rann­saki eigin aðgerðir líkt og til­gangur eldri laga var að koma í veg fyrir. Því leggja flutn­ings­menn frum­varps­ins til að rann­sókn­ar­nefnd almanna­varna verði end­ur­vakin.“

Samkvæmt frum­varp­inu skal rann­sókn­ar­nefndin starfa sjálf­stætt og rann­saka við­brögð við­bragðs­að­ila að loknu hættu­á­standi og skila skýrslu um nið­ur­stöður nefnd­ar­innar til ráð­herra, rík­is­lög­reglu­stjóra og Alþingis.

Bryndís Har­alds­dóttir segir í við­tali við RÚV að hvarf Lúðvíks ofan í sprungu í Grinda­vík í jan­úar ekki hafa verið kveikj­una að frum­varp­inu. Vinna við gerð þess hafi verið hafin áður þótt sá atburður hafi vissu­lega ekki latt þing­menn til verks­ins. „Það er nátt­úru­lega hræði­legt slys og eitt­hvað sem við auð­vitað viljum alls ekki sjá. Það er samt eitt­hvað sem getur gerst og gerð­ist því miður þarna. Ég held að auð­vitað geti svona rann­sókn­ar­nefnd haft áhrif.“