3-4 hekt­arar af birki­skógi myndu raskast, vörður á fornri þjóð­leið mögu­lega sömu­leiðis og skert rennsli í ám, um allt að 74 pró­sent, myndi gjör­breyta ásýnd fossa. Þá má búast við raski á sér­stæðum jarð­mynd­unum, m.a. skessukötlum. Að auki myndu miðl­un­ar­lón skerða óbyggð víð­erni.

Þetta eru meðal umhverf­is­á­hrifa sem vænta má af mann­virkjum, vega­gerð, pípu­lögnum, ganga­greftri og miðl­un­ar­lónum ef virkjun yrði byggð í Vatnsdal á Vest­fjörðum – á svæði sem nú er innan friðlands­ins í Vatns­firði. Orkubú Vest­fjarða, sem áformar virkj­un­ina, telur hins vegar brýna almanna­hags­muni vera til staðar sem rétt­læti slíkt inn­grip. Bæta þurfi raf­orku­kerfi Vest­fjarða. Auka fram­leiðsl­una innan svæð­is­ins. Fyr­ir­tækið hefur því farið þess á leit við ráð­herra umhverfis-, orku- og loft­lags­mála að reglum um friðlandið verði breytt svo þar geti risið orku­ver. Að mati Orku­bús­ins er nú „mik­il­vægt næsta skref að skoða raun­hæfi Vatns­dals­virkj­unar“ og bera saman við aðra virkj­un­ar­kosti í ramma­á­ætlun, líkt og það er orðað í grein­ar­gerð um hina áform­uðu fram­kvæmd og áhrif hennar sem send hefur verið ráðu­neyt­inu til umfjöll­unar.

Hug­myndir um virkjun á þessum slóðum hefur vakið undrun margra, m.a. fólks sem býr á þessum slóðum eða þekkir þar vel til. Þótt slíkar hug­myndir hafi fyrst verið settar fram árið 1977, tveimur árum eftir að Vatns­fjörður var frið­aður, þykir ýmsum áformin skjóta skökku við; að breyta friðlandi í iðn­að­ar­svæði til orku­vinnslu, svæði sem til skamms tíma stóð til að breyta í þjóð­garð, á tímum þar sem ósnortin víð­erni eru að verða stór­kost­legt fágæti á heims­vísu. Bent hefur verið á aðra orku­kosti innan Vest­fjarða og að vanda­málið snú­ist um flutn­ings­línur en ekki orku­öflun. Þá hefur einnig verið spurt: Þarf virki­lega að virkja meira yfir höfuð?

Markmið Orkubús Vest­fjarða er að sama skapi skýrt: Að auka orku­fram­leiðslu innan svæð­is­ins í þeim til­gangi að tryggja afhend­ingar­ör­yggi raf­magns, svara auk­inni eft­ir­spurn fyr­ir­tækja í vexti eftir orku og hafa til reiðu „grænt vara­afl“ svo ekki þurfi að brenna olíu. Þá mætti líka nýta virkj­un­ina til jöfn­unar á móti vind­orku.

Eftir að hafa lagst yfir marga virkj­ana­kosti á Glámu­há­lend­inu í miðju Vest­fjarða­kjálkans telja for­svars­menn fyr­ir­tæk­is­ins virkjun í Vatnsdal fýsi­leg­asta með til­liti til hag­kvæmni og umhverf­is­þátta – þrátt fyrir að hún yrði innan svæðis sem friðað var fyrir hart­nær fimm­tíu árum.

En það er ekki mögu­legt að virkja innan friðlands­ins í Vatns­firði líkt og skil­málar frið­lýs­ing­ar­innar eru í dag. Markmið frið­lýs­inga er enda líkt og orðið ber með sér að friða fyrir raski af flestum mann­anna verkum. Leyfa nátt­úr­unni að þró­ast á sínum for­sendum.

Birki­skógurVatns­dalur er vel gró­inn. Þar er m.a. að finna birki­skóg sem nýtur sér­stakrar verndar nátt­úru­vernd­ar­laga.

Mynd: Ólafur Már Björns­son

Og nátt­úran í Vatns­firði er sér­lega fjöl­breytt og að sumu leyti ein­stök sem varð einmitt til þess að ákveðið var að stofna þar friðland árið 1975. Vatns­dalur er vel gró­inn, umluk­inn bröttum lítt grónum skriðum. Vatns­dals­vatn er umfangs­mikið og ein­kenn­andi í lands­lag­inu sem og Vatns­dalsá sem rennur eftir dals­botn­inum ofan af heið­inni. Í henni er fjöldi fossa og sér­stæðar jarð­mynd­anir, s.s. berg­gangar og drangar. Í dalnum renna fleiri ár niður skrið­urnar og mynda margar þeirra fossa. Þar má  nefna Stóra­gilsá, Austurá og Útnorð­ursá. Engin mann­virki eru í dalnum utan veg­slóða og eitt sum­ar­hús.

Landslag á leið­inni upp á heið­ina er sömu­leiðis marg­breyti­legt. Þar er að finna þétt birkikjarr, vot­lendi, sér­stæðar hraun­mynd­anir og mikil gljúfur og fossa. Á Glámu­heiði, hálend­inu ofan dals­ins, er landið hrjóstugt og stór­grýtt. Þar er tölu­verður fjöldi vatna í ólíkum stærðum sem setja sterkan svip á lands­lagið. Fugla­lífið er ein­stak­lega fjöl­skrúð­ugt frá fjöru til fjalla, allt frá mús­ar­indlum til hafarna.

Stangast á við áherslur friðlýsingar

Að hreyfa við frið­lýs­ing­ar­skil­málum svæða svo innan þeirra sé hægt að ráð­ast í fram­kvæmdir á borð við virkj­anir ger­ist ekki með einu penna­striki. Þá breytir engu hvort til stendur að breyta skil­málum eða afnema þá – affriða svæði að hluta eða í heild.

Eftir því sem Heim­ildin kemst næst er aðeins eitt dæmi um frið­lýst svæði þar sem orku­öflun er heimil: Reykja­nes­fólk­vangur. Að sama skapi er eitt vel þekkt dæmi um affriðun svæðis: Hluta Kring­ils­árrana, hins mikla griðlands hrein­dýra, vegna Kára­hnjúka­virkj­unar.

Umhverf­is­stofnun, sem ann­ast rekstur nátt­úru­vernd­ar­svæða, getur sam­kvæmt lögum um nátt­úru­vernd veitt und­an­þágu frá ákvæðum frið­lýs­ingar ef það stríðir ekki veru­lega gegn mark­miði frið­lýs­ing­ar­innar og hefur óveru­leg áhrif á vernd­ar­gildi þeirra nátt­úru­minja sem frið­lýs­ingin bein­ist að. Það sama getur hún gert ef örygg­is­sjón­ar­mið eða mjög brýnir sam­fé­lags­hags­munir krefj­ast þess.

Nið­ur­staða grein­ar­gerðar Orku­bús­ins, sem VSÓ ráð­gjöf vann, er að ýmsir þættir hinnar áform­uðu virkj­unar stang­ist á við áherslur frið­lýs­ingar Vatns­fjarðar. Því eru það sam­fé­lags­hags­munir sem eftir standa.

Að breyta eða afnema friðun

Heimild til að afnema eða breyta frið­lýs­ingu er sömu­leiðis bundin við tvenns konar til­vik í nátt­úru­vernd­ar­lögum: Ef vernd­ar­gildi svæðis hefur rýrnað eða mjög brýnir sam­fé­lags­hags­munir krefj­ast þess.

Síð­ar­nefnda atriðið skal túlka mjög þröngt og ekki ætti að beita því „nema í þágu sam­fé­lags­legra hags­muna sem geta talist mun rík­ari en þeir sem liggja vernd svæð­is­ins til grund­vallar,“ segir í lög­skýr­ingum um laga­grein­ina.

Ráðherra umhverfis-, orku- og lofts­lags­málaGuð­laugur Þór Þórð­ar­son.

Mynd: Stundin / Davíð Þór

Á þessu vakti umhverfis-, orku- og lofts­lags­ráð­herra athygli Orku­bús­ins er það sótt­ist eftir íhlutun hans í fyrra vetur. Hann óskaði svo eftir ítar­legri rök­stuðn­ingi fyr­ir­tæk­is­ins fyrir breyt­ingu á frið­lýs­ing­ar­skil­mál­unum. Sá rök­stuðn­ingur er nú fram kom­inn í grein­ar­gerð.

Í henni er hinni fyr­ir­hug­uðu fram­kvæmd lýst og farið yfir helstu áhrif sem af henni myndu hljót­ast. Sam­an­tekið, segir í grein­ar­gerð­inni, kæmi virkjun „til með að raska nátt­úru­fars- og menn­ing­ar­þáttum sem hafa hátt vernd­ar­gildi sam­kvæmt lögum og skil­málum frið­lýs­ingar“. En, segir þar enn­fremur, áhrifin yrðu stað­bundin og varða í ein­hverjum til­fellum „þætti sem eru útbreiddir á svæð­inu“.

Og nið­ur­staðan: Miðað við „brýna almanna­hags­muni sem fel­ast í að mæta orku­þörf Vest­fjarða, er talið mik­il­vægt að skoða raun­hæfi Vatns­dals­virkj­unar“.

Áður en ráð­herra tekur ákvörðun um afnám eða breyt­ingu frið­lýs­ingar þarf hann að leita umsagna ýmissa stofn­anna, sveit­ar­fé­laga og nátt­úru­vernd­ar­sam­taka. Einnig skal hann taka mið af skuld­bind­ingum Íslands sam­kvæmt alþjóða­samn­ingum.

Þessi vinna er þegar hafin.

Fallið niður í dalinn yrði virkjað

Með virkjun yrði tveimur heið­ar­vötnum breytt í miðl­un­ar­lón. Flóka­vatn yrði stíflað og öllui vatni veitt úr því með skurði yfir í Hólma­vatn sem stendur nokkru neðar. Þaðan yrði svo vatn­inu miðlað um nið­ur­grafna þrýsti­pípu að dals­brún og um lóð­rétt göng, 220 metra há, niður að stöðv­ar­húsi sem til stendur að sprengja inn í kletta í dalnum.

Áformuð virkjunFlóka­vatn og Hólma­vatn yrðu stífluð og gerð að miðl­un­ar­lónum. Þau sjást efst á mynd­inni. Græna línan sýnir þrýsti­pípu sem grafin yrði niður og myndi leiða vatnið að lóð­réttum göngum, 220 metra háum, ofan stöðv­ar­húss­ins sem yrði neðan dals­brúnar, sprengt inn í bergið. Yrði það gert til að lág­marka sýni­leika mann­virkja.

Mynd: Orkubú Vest­fjarða

Fleiri göng yrðu boruð því vatn­inu yrði að lokum veitt frá stöðv­ar­hús­inu um 500 metra löng göng út í Vatnsdal á ný, skammt ofan við áreyrar Austurár.

En fram­kvæmda­þætt­irnir yrðu fleiri. Efn­istaka á hálend­inu er einn þeirra, vega­gerð um Vatns­dal­inn og heið­ina annar.

Gera þyrfti „burð­ar­hæfan og upp­byggðan veg“ inn Vatnsdal sem yrði, miðað við frum­hönnun virkj­un­ar­innar, tæp­lega 7 kíló­metra langur. Fyrstu 4,8 kíló­metrana yrði hann byggður ofan á slóða að Stóra­gili en þaðan þyrfti að ryðja fyrir nýjum vegi, um 2 kíló­metra, og gera auk þess brýr eða ræsi yfir Stóra­gilsá og Vatns­dalsá.

Vegir að efra virkj­un­ar­svæð­inu, þ.e. miðl­un­ar­lónum og inn­taki, yrðu „að mestu“ byggðir ofan á gömlum þjóð­vegi upp Þing­manna­dal og slóðum sem gerðir voru vegna bygg­ingar Vest­ur­línu. Alls gætu þessir heið­ar­vegir, slóðar eins og Orkubúið kallar þá, orðið tæp­lega 9 kíló­metrar að lengd.

Umhverfisáhrifin

Í grein­ar­gerð Orku­bús­ins er farið yfir þá umhverf­is­þætti sem virkj­unin myndi hafa áhrif á og eru þeir helst þessir:

• Virkjun myndi hafa í för með sér rask á birki (3-4 hekt­ara) sem nýtur sér­stakrar verndar og stang­ast á við áherslur frið­lýs­ingar um að skerða ekki gróður.
• Virkjun myndi valda „vatns­form­fræði­legu álagi á yfir­borðs­vatns­hlot“ og hafa áhrif á vatna­líf. Breyting yrði á rennsli áa og miðl­un­ar­lón kæmu til með að breyta búsvæðum líf­vera í vötnum uppi á hálendi. Virkj­unin myndi einnig hafa áhrif á rennsli úr Vatns­dals­vatni til sjávar. Samkvæmt lögum um stjórn vatna­mála má ástand vatns ekki hnigna.
• Virkjun yrði lík­leg til að hafa í för með sér rask á búsvæðum dýra sem einnig stang­ast á áherslur frið­lýs­ingar.
• Virkjun hefði í för með sér áhrif á rennsli Vatns­dalsár og Austurár. Rennsli í Vatns­dalsá myndi skerð­ast að með­al­tali um 49-74 pró­sent. Austurá myndi skerð­ast um 49 pró­sent. Breyting á rennsli hefði því áhrif á fjöl­marga fossa sem njóta sér­stakrar verndar í nátt­úru­vernd­ar­lögum. Breyting á rennsli vegna virkj­un­ar­innar er lík­leg til að hafa áhrif á veiðar.
• Vegna vega­gerðar mætti búast við raski á jarð­mynd­unum, t.a.m. á skessukötlum. Slíkt stang­ast á við áherslur frið­lýs­ingar um að skemma ekki jarð­mynd­anir.
• Helst myndi áhrifa virkj­unar gæta í Vatnsdal, vegna upp­bygg­ingu vegar og ganga­gerð. Einnig á Þing­manna­leið upp á heið­ina vegna upp­bygg­ingu vegar, og virkj­ana­svæð­inu á hálend­inu vegna stíflu­gerðar, veg­slóða og tengdra fram­kvæmda. Miðl­un­ar­lón kæmu til með að skerða óbyggð víð­erni.
• Virkjun hefði í för með sér breytta land­notkun. Land­notkun yrði end­ur­skil­greind frá því að vera frið­lýst svæði í iðn­að­ar­svæði fyrir orku­vinnslu.

Af hverju Vatnsdalsvirkjun?

Raf­orku­kerfi Vest­fjarða er veikt og það þarf að bæta með ýmsum ráðum. Þetta var m.a. nið­ur­staða starfs­hóps orku­mála­ráð­herra sem kom út í fyrra. Ekki væri nóg að tvö­falda einu flutn­ings­lín­una inn á firð­ina, líkt og þegar er nú áformað, heldur þyrftu nýjar virkj­anir innan svæð­is­ins að koma til. Þetta hefur Orkubúið gripið á lofti og segir svarið, að minnsta kosti að stórum hluta, liggja í bygg­ingu virkj­unar í Vatnsdal.

Í núgild­andi ramma­á­ætlun eru tveir vatns­afls­virkj­ana­kostir á Vest­fjörðum í nýt­ing­ar­flokki, Aust­ur­gils­virkjun og Hval­ár­virkjun. Hvorugur þeirra er á for­ræði Orku­bús­ins sem telur, að því er fram kemur í grein­ar­gerð­inni, virkjun í Vatnsdal æski­legri. Hún gæti orðið 20-30 MW að afli og ekki þyrfti að raska miklu til við­bótar til að auka það í 40 MW. Um 20 kíló­metrar yrðu frá virkjun að Mjólkár­stöð sem gæti þýtt lægri tengi­kostnað en fyrir aðra virkj­un­ar­kosti sem eru fjær flutn­ings­kerf­inu. Rann­sóknir vegna virkj­unar í Vatnsdal hafa að sögn Orku­bús­ins verið í gangi í ára­tugi og „óvissa því minni“ en varð­andi aðra kosti sem ekki hafi verið rann­sak­aðir jafn mikið.

„Umhverf­is­á­hrif vegna virkj­unar í Vatns­firði kunna einnig að vera minni en ann­arra vatns­afls­kosta sem eru í ramma­á­ætlun þar sem þegar eru inn­viðir í Vatnsdal s.s. veg­slóðar og raf­lína,“ segir í grein­ar­gerð Orku­bús­ins. Og svo: „Samkvæmt for­at­hugun fyr­ir­tæk­is­ins er „Vatns­dals­virkjun hag­kvæmur virkj­un­ar­kostur“.

Guð­laugur Þór Þórð­ar­son, ráð­herra umhverfis-, orku- og lofts­lags­mála, sagði við Morg­un­blaðið í sumar að það gæti alveg komið til greina að vatns­afls­virkjun verði reist i friðland­inu í Vatns­firði. Hann hefur sagt orku­mál Vest­fjarða brýnt verk­efni, að vinna þurfi að því hratt og í anda þeirra orða liðu ekki nema örfáir dagar frá því að grein­ar­gerð Orku­bús­ins var komin á hans borð í ráðu­neyt­inu að hún var send stofn­unum og nátt­úru­vernd­ar­sam­tökum til umsagnar.

Frestur til að skila þeim er til 9. nóv­em­ber.