Héraðsdómur Reykjavíkur ógilti öll leyfi Landsvirkjunar til byggingar Hvammsvirkjunar á miðvikudag og féllust á rök landeigenda sem kærðu leyfisveitingar tengdar Hvammsvirkjun.

Dómurinn felldi úr gildi tvær ákvarðanir af þremur. Það var heimild Umhverfisstofnunar til breytinga á Þjórsá og svo ákvörðun Orkustofnunar frá september síðastliðnum, þar sem Landsvirkjun var veitt framkvæmdaleyfi til þess að reisa og reka raforkuverið Hvammsvirkjun. Kröfu stefnenda um að ógilda leyfi Fiskistofu var hins vegar hafnað.

Efnislega í andstöðu við lög

Orkustofnun veitti Landsvirkjun upphaflega virkjunarleyfi vegna Hvammsvirkjunar í desember árið 2022. Það leyfi og síðar framkvæmdaleyfi Skeiða- og Gnúpverjahrepps, sem veitt var upphaflega í júní 2023, voru ógild með úrskurðum úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Ástæðan var einkum sú að við undirbúning leyfanna hefði farist fyrir að gæta að löggjöf um stjórn vatnamála. Að mati kærenda nú var ekki brugðist við þessu við undirbúning nýrra leyfa og því kærðu þau leyfisveitingarnar á ný þar sem þær væru efnislega í andstöðu við lög og ólöglegar. 

Þjórsá má ekki rýra

Markmið laga um stjórn vatnamála frá árinu 2011 eru að vernda vatn og vistkerfi þeirra, hindra frekari rýrnun vatnsgæða og bæta ástand vatnavistkerfa til þess að vatn njóti heildstæðrar verndar. Vistkerfi byggja á líffræðilegum, eðlisefnafræðilegum og vatnsformfræðilegu ástandsmati áa og vatna sem eru nefnd vatnshlot. Samkvæmt lögum um stjórn vatnamála má ástand vatnshlota ekki rýrna þannig að það falli um ástandsflokk. Undantekningartilvik eru þegar nýtingin er þjóðhagslega mikilvæg en þarf þó að vera sjálfbær og með langtímavernd vatnsauðlindarinnar í huga.

Annmarkar á leyfi

Í niðurstöðu héraðsdóms um þetta segir að ekki liggi fyrir gild ákvörðun um heimild til að breyta vatnshlotinu Þjórsá á þann hátt að ekki sé hægt að ná fram umhverfismarkmiðinu sem sett hefur verið fyrir vatnshlotið, sem þó var mikilvæg forsenda þess að Orkustofnun gæti veitt virkjunarleyfið, samkvæmt raforkulögum. Það teljist verulegur efnisannmarki á virkjunarleyfinu sem leiðir til þess að fallast ber á kröfu stefnenda um ógildingu þess.

Í umfjöllun Heimildarinnar í nóvember var greint frá einni kæru landeiganda á svæðinu og veiðifélagi Kálfár. Þar sagði meðal annars: 

„Breyting á Þjórsá í Hvammslón er ekki bara breyting á gerð vatnshlotsins heldur einnig á aðstæðum og vistfræðilegum eiginleikum Þjórsár.“ 

Kæra þeirra var samhljóða kærum fjölda annarra íbúa og landeigenda á svæðinu. „Það er meira íþyngjandi en orð fá lýst að þurfa nú í annað sinn að leita ógildingar virkjunarleyfis Orkustofnunar sem svo alvarlegum annmarka er háð, eftir áratuga baráttu til að halda Þjórsá óbeislaðri í miðri sveit, með sínu lífríki,“ sögðu íbúarnir sem kærðu útgáfu framkvæmdaleyfis sveitarfélagsins Rangárþings ytra.