Hannes segir Breta skulda Íslendingum afsökunarbeiðni

Beiting hryðju­verka­lag­anna bresku 8. októ­ber 2008 gegn Lands­bank­anum, Seðla­bank­anum og Fjár­mála­eft­ir­lit­inu var rudda­leg og óþörf aðgerð og bresk stjórn­völd skulda þeim íslensku afsök­un­ar­beiðni vegna hennar. Þetta kemur fram í skýrslu Félags­vís­inda­stofn­unar Háskóla Íslands um erlenda áhrifa­þætti banka­hrunsin, sem Hannes Hólm­steinn Giss­ur­ar­son pró­fessor hafði yfir­um­sjón með, og skilað var til fjár­mála­ráð­herra í dag.

[links]Í yfir­liti á heima­síðu ráðu­neyt­is­ins þar sem teknar eru saman helstu nið­ur­stöður skýrsl­unnar kemur fram að Mervyn King lávarður, hafi sagt við Hannes að beit­ing hryðju­verka­lag­anna hafi verið Bretum til skammar. Því mark­miði að koma í veg fyrir ólög­lega fjár­magns­flutn­inga hafi mátt ná með til­skipun, sem breska Fjár­mála­eft­ir­litið gaf út til úti­bús Lands­bank­ans í Lundúnum 3. októ­ber 2008.

Hannes segir bresk stjórn­völd hafa mis­munað þeim tveimur bresku bönkum sem voru í eigu Íslend­inga, Herita­ble og KSF, í októ­ber­byrjun 2008, með því að bjarga öllum breskum börnkum nema hinum íslensku. Þeim hafi verið neitað um fyr­ir­greiðslu og lokað með til­skip­unum. Mismunun á grund­velli þjónernis gangi gegn reglum um innri markað Evrópu en Hannes vekur athygli á því að það mál hafi samt ekki verið tekið upp af fram­kvæmda­stjórn ESB.

Þá segir Hannes að Íslend­ingar hafi ekki mis­munað á grund­velli þjóð­ernis, þegar þeir settu neyð­ar­lögin 6. októ­ber 2008. Þannig hafi breskir inni­stæðu­eig­endur notið sama for­gangs og íslenskir. Íslenska þjóðin hafi hvorki borið laga­lega né sið­ferði­lega ábygð á skuld­bind­ingum bank­anna. Hann segir mál­flutn­ing Breta í Icesave-deil­unni því ekki hafa verið á rökum reistur og að bresk stjórn­völd skuldi íslensku þjóð­inni afsök­un­ar­beiðni vegna beit­ingar hryðju­verka­lag­anna og fram­göng­unnar í Icesave-mál­inu.

Hannes segir að einn almennan lær­dóm fyrir Evrópu og raunar allan heim megi draga af við­brögðum íslenskra stjórn­valda við banka­hrun­inu: Með því að gera inn­stæðu­eig­endur að for­gangs­kröfu­höfum í bú banka verður óþarft að veita bönkum rík­is­á­byrgð, og þannig minnkar freistni­vandi (moral hazard) banka.

Tvær aðgerðir eru í skýrsl­unni sagðar hafa skipt miklu máli um þá keðju­verkun sem varð í banka­hrun­inu. Að Danske bank neit­aði Glitni um fyr­ir­greiðslu í sept­em­ber 2008, þegar hann ætl­aði að selja hinn norska banka sinn, með þeim afleið­ingum að Glitnir varð að leita til Seðla­bank­ans um neyð­ar­lán. „Það setti af stað banka­hrunið. Breska fjár­mála­eft­ir­litið lok­aði KSF 8. októ­ber með þeim afleið­ingum, að móð­ur­fé­lagið á Íslandi, Kaupþing, féll því að lána­línur voru háðar áfram­hald­andi rekstri KSF. Það olli falli síð­asta bank­ans, sem eftir stóð.

Hannes Hólm­steinn hefur unnið að skýrsl­unni í fjögur ár. Hann­esi var falið að stýra rann­sókn­ar­verk­efn­inu í júlí 2014 af þáver­andi fjár­mála­ráð­herra, Bjarna Bene­dikts­syni. Áætl­aður kostn­aður við verk­efnið var tíu millj­ónir króna og áætluð verk­lok voru í byrjun sept­em­ber 2015. Þau verk­lok frest­uð­ust ítrek­að. Til stóð að kynna skýrsl­una 8. októ­ber 2017, rúmum tveimur árum eftir áætluð verk­lok, en af því varð ekki. Þá stóð til að kynna skýrsl­una 20. nóv­em­ber 2017 en því var einnig frestað. Í pistli sem Hannes skrif­aði á vef­inn Press­una sagð­ist hann ætla að fresta skilum til að „gefa þeim, sem minnst er á í henni, kost á að skýra mál sitt, leið­rétta og gera athuga­­semd­­ir.“ Kynn­ingin átti þá að fara fram 16. jan­ú­ar 2018.

Í sam­tali mbl.is við Hannes kemur fram að stytt­ing skýrsl­unnar, sem er um 180 blað­síður að lengd en var áður meira en 300 blað­síður, sé meðal þess sem hafði áhrif á seinkun útgáfu hennar. Skýrslan er á ensku og má nálg­ast í heild sinni hér.