For­sæt­is­ráð­herra hefur kynnt að rök­ræðu­fundur verði hald­inn fyrir almenn­ing 9. til 10. nóv­em­ber næst­kom­andi í þeim til­gangi að þing­menn geti kynnst við­horfi almenn­ings til breyt­inga á stjórn­ar­skránni. Þrjú hund­ruð manns er boðið til fund­ar­ins.

Samráðið á sér stað sjö árum eftir að 67 pró­sent kjós­enda sam­þykkti í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu að „til­lögur stjórn­laga­ráðs yrðu lagðar til grund­vallar frum­varpi að nýrri stjórn­ar­skrá“. Þetta er í fyrsta sinn í Íslands­sög­unni sem nið­ur­stöðum ráð­gef­andi þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu er ekki fylgt. Núver­andi ferli byggir hins vegar á annarri aðferð­ar­fræði en fyrra ferli. Und­ir­liggj­andi eru áhyggjur af því að almenn­ingur hafi ekki nægi­lega þekk­ingu á stjórn­ar­skránni til að taka ákvarð­anir um hana.

Rökræðufundur almennings

Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra útskýrði sam­ráðið í grein í Frétta­blað­inu fyrr í vik­unni og sagði að spurn­inga­könnun Félags­vís­inda­stofn­unar meðal almenn­ings sem kynnt var í sept­em­ber, væri und­an­fari almenn­ings­sam­ráðs­ins. Í könn­un­inni kom fram að þótt 37 pró­sent svar­enda væru ánægð með stjórn­ar­skrána, en 27 pró­sent óánægð, vildi mik­ill meiri­hluti breyta henni, eða 59 pró­sent svar­enda, á meðan 17 pró­sent svar­enda töldu litla eða enga þörf á breyt­ingum. Telur Katrín frekara ferli munu leiða fram hvers vegna almenn­ingur vill breyta stjórn­ar­skránni, þótt ánægja sé með hana.

„Mark­miðið er þannig að fá betri mynd af við­horfi almenn­ings“

„Könnunin sjálf er ein­ungis fyrsta skref í umfangs­meiri rann­sókn. Ætlunin er að virkja nýjar aðferðir við almenn­ings­sam­ráð með rök­ræðu­fund­inum sem áður var nefndur. Þar mun fólk geta átt sam­ræður við sér­fræð­inga og aðra um ýmis stjórn­ar­skrár­tengd mál­efni og er ætl­unin síðan að meta hvort þær sam­ræður breyta skoð­unum eða við­horfum fólks í við­kom­andi máli. Mark­miðið er þannig að fá betri mynd af við­horfi almenn­ings og dýpri skiln­ing á því hvað ræður því, til dæmis af hverju fólk sem er ánægt með stjórn­ar­skrána sýnir einnig ríkan vilja til að end­ur­skoða hana,“ segir í grein Katrínar.

Skoða hvernig viðhorf breytast við umræðu

Katrín sagði áður frá fyr­ir­hug­uðum rök­ræðu­fundi í umræðum á Alþingi í febr­úar síð­ast­liðnum. „Þetta virkar þannig að þátt­tak­endur fá boð um að taka þátt í rök­ræðu­fundi um til­tekin mál, þeir eru látnir svara sömu könnun og þeir svör­uðu áður en fund­ur­inn hefst og svo svara þeir henni í þriðja sinn áður en fund­inum lýkur. Þannig má kanna hvernig við­horf manna breyt­ast eftir því sem þeir kynn­ast mál­inu, fá tæki­færi til að ræða við sér­fræð­inga og eiga sam­tal um við­fangs­efnið í smærri hópi. Þegar við erum spurð í almennri við­horfa­könnun byggjum við á þeim við­horfum sem við höfum fyr­ir­fram og erum kannski ekki mikið búin að ígrunda og því er rök­ræðukönn­unin ákveðið tæki til að eiga almenn­ings­sam­ráð um til­tekin við­fangs­efni og kanna hvert rök­ræðan leiðir okkur,“ sagði hún.

Lítil þekking á stjórnarskránni

Aðeins fjögur pró­sent svar­enda í könnun Félags­vís­inda­stofn­unar í sumar, sem kynnt var í síð­asta mán­uði, kváð­ust hafa „mikla þekk­ingu á stjórn­ar­skránni“. Samtals sagð­ist minni­hluti, eða 42 pró­sent, hafa nokkra eða mikla þekk­ingu á stjórn­ar­skránni.

13 pró­sent svar­enda sögð­ust enga þekk­ingu hafa. Þetta gildir um hlut­fall þeirra sem svör­uðu yfir­höfuð. Aðeins 48 pró­sent úr úrtaki Félags­vís­inda­stofn­unar svar­aði spurn­ing­unni af 4.566 manna úrtaki.

Athygli vekur að ekki var spurt út í við­horf til til­lagna stjórn­laga­ráðs í könnun Félags­vís­inda­stofn­unar. Spurt var hvort fólk hefði tekið þátt í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu almennt, sem 77 pró­sent höfðu gert, og hvort fólk hefði áhuga á stjórn­málum, en 44 pró­sent hafði „nokkurn áhuga“ og restin skipt­ist í tvö horn, þótt tölu­vert færri hefðu „engan áhuga“ en „mjög mik­inn áhuga“.

Þess ber að geta að 48 pró­sent kjós­enda kusu í kosn­ingu til stjórn­laga­ráðs, en ekki var spurt út í það í könnun Félags­vís­inda­stofn­unar hvort fylgni væri milli þekk­ingar og þátt­töku í þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unni. Gera má ráð fyrir því að þeir sem hafa þekk­ingu og áhuga á stjórn­ar­skránni hafi kosið í þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unni.

Lægst svar­hlut­fall náð­ist úr yngsta hópnum, 18 til 25 ára, en þeir námu 8,4 pró­sent svar­enda þrátt fyrir að vera 14,5 pró­sent þýðis. Svar­hlut­fallið fór síðan stig­hækk­andi með aldri upp í 22,8 pró­sent hjá þeim sem  eru 66 ára og eldri, sem þó eru 17,3 pró­sent þýð­is­ins. Þar sem nið­ur­stöður eru birtar eftir mis­mun­andi breytum er hægt að sjá að mun færri 18 til 40 ára eru „mjög ánægðir“ með stjórn­ar­skrána, eða aðeins fjögur pró­sent.

Misjafnir hagsmunir þingmanna og kjósenda

Þegar ákveðið var að stofna til sér­staks stjórn­laga­þings eftir efna­hags­hrunið árið 2009, var hug­myndin ekki síst að þannig mætti sneiða hjá hags­muna­á­rekstri í gerð nýrrar stjórn­ar­skrár. Mörg atriði stjórn­ar­skrár­innar hafa bein áhrif á þing­menn á Alþingi, sem og ákveðna stjórn­mála­flokka. Til dæmis hafa flokkar sem eru sterkir á lands­byggð­inni, en veik­ari á höf­uð­borg­ar­svæð­inu, veru­lega, beina hags­muni af því að við­halda núver­andi mis­mun á atkvæða­vægi fólks eftir búsetu. Auk þess er aukið beint lýð­ræði um leið valda­til­færsla frá þingi til þjóðar.

En almenn­ingur vill hins vegar breyta þessu. 64 pró­sent svar­enda í áður­nefndri könnun segja að frekar eða mjög mikil þörf sé á að breyta kjör­dæma­skipan og atkvæða­vægi, en aðeins 16% mjög eða frekar litla þörf á breyt­ingum. 74 pró­sent svar­enda vilja að atkvæða­magn vegi jafnt á öllu land­inu.

Þá vekur athygli, í sam­hengi við beint lýð­ræði, að yfir­gnæf­andi meiri­hluti vill að kjós­endur geti safnað und­ir­skriftum til að skylda Alþingi til að taka þing­mál til með­ferðar, eða 74 pró­sent gegn 8 pró­sentum.

Stjórn­ar­skrár­fé­lagið gagn­rýndi sér­stak­lega orð for­sæt­is­ráð­herra á grund­velli þess að núver­andi ferli væri ekki lýð­ræð­is­legt. „Það að hefja nýtt almenn­ings­sam­ráð um stjórn­ar­skrá án þess að virða nið­ur­stöður þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu (um að leggja skuli nýju stjórn­ar­skrána til grund­vallar) getur því miður ekki talist lýð­ræð­is­leg aðgerð,“ sagði í Facebook-færslu félags­ins.

Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra ítrekar hins vegar að stjórn­ar­skrár­ferlið sé á for­ræði Alþingis. „Samkvæmt gild­andi stjórn­ar­skrá verður stjórn­ar­skrá ekki breytt nema þannig að Alþingi sam­þykki breyt­ing­arnar, boðað sé til kosn­inga, og nýtt Alþingi stað­festi breyt­ing­arnar. Þess vegna er svo mik­il­vægt að vinna að sem breiða­stri sam­stöðu alþing­is­manna um breyt­ingar á stjórn­ar­skrá.“

Síðasta samráðsferli haft til hliðsjónar ásamt almennri umræðu

Kjós­endur hafa þegar sam­þykkt til­lögur stjórn­laga­ráðs sem grunn nýrrar stjórn­ar­skrár í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu, sem fram­kvæmd var í kjöl­far beinnar kosn­ingar í sér­stakt stjórn­laga­þing eða stjórn­laga­ráð. Í aðdrag­anda þeirrar vinnu var hald­inn þjóð­fundur 6. nóv­em­ber 2010, þar sem 950 manns af öllu land­inu mættu. Til­gangur þjóð­fund­ar­ins var að „kalla eftir meg­in­sjón­ar­miðum og áherslum almenn­ings um stjórn­skipan lands­ins, stjórn­ar­skrá og breyt­ingar á henni“. Nið­ur­stöðum Þjóð­fund­ar­ins var síðan safnað saman og þær form­lega afhendar stjórn­laga­ráði, en sem fyrr segir ákváðu stjórn­völd að fylgja ekki nið­ur­stöðum þess ferlis nema til „hlið­sjónar“, rétt eins og gildir um nefnd­ar­vinnu á Alþingi og „þá miklu sam­fé­lags­legu umræðu sem átt hefur sér stað“, eins og sagði í minn­is­blaði for­sæt­is­ráð­herra til flokks­for­manna á Alþingi í fyrra.