Jón Kalman Stef­áns­son er rit­höf­undur sem margir hafa sterkar skoð­anir á. Sumum finn­ast bækur hans frá­bærar, nán­ast full­komnar, á meðan aðrir eiga erfitt með háfleygan og ljóð­rænan stíl­inn. Ég þekki fólk sem elskar bækur Jóns Kalmans. En ég þekki líka fólk sem getur ekki lesið hann út af því að við­kom­andi segja hann til­gerð­ar­legan og hátíð­legan.  

Sjálfum finnst mér Jón Kalman vera ótrú­lega flinkur höf­undur og í vissum skiln­ingi verða bækur hans alltaf þétt­ari, meit­l­aðri og vand­aðri þar sem hann nær alltaf betri og betri tökum á því sem hann er að gera. Ég hlakka alltaf til að fá nýja bók eftir hann í hend­urnar því ég ég veit að það er alltaf gull í bók­unum hans.

Ég get hins vegar skilið þá sem hafa látið stíl­brögð Jóns Kalmans fara í taug­arnar á sér í gegnum tíð­ina; þau hafa líka pirrað mig stundum og bland­ast saman við alla hrifn­ing­una. Rit­höf­und­ur­inn Steinar Bragi skrum­skældi stíl­brögð Jóns Kalmans í bók­inni Kötu fyrir nokkrum árum þar sem sögu­per­sónan tal­aði með upp­höfnum, og dálítið ein­feldn­ings­legum, hætti í inn­blásnum setn­ingum sem minntu á orð úr bókum hans. Þetta var paródía um hátimbrað inni­halds­leysi hjá Steinari Braga. 

Færri og betri líkingar

Í nýj­ustu bók Jóns Kalmans, Saga Ástu, er minna um þess konar háfleyg stíl­brögð sem hafa farið í taug­arnar á mér og ein­hverjum les­endum hans en oft áður í verkum hans, sér­stak­lega í tveimur síð­ustu bind­unum í Vest­fjarð­ar­þrí­leiknum. Mynd­lík­ing­arnar eru færri og betri og stóru heim­speki­legu, retor­ísku spurn­ing­arnar um eðli lífs­ins og hlut­anna sömu­leiðis. Lík­ing­arnar sem hann notar koma því yfir­leitt við les­and­ann „eins og högg“, líkt og hann orðar það með sterkum og lýsandi hætti á einum stað í við­lík­ingu um áhrif nátt­úr­unnar á Vest­fjörðum á fólk. Þetta er frá­bær lík­ing, hún sló mig þegar ég las hana, líkt og hún átti að gera.  Á öðrum stað talar Jón um að kona brosi „eins og sú sem veit allt“. Sú lík­ing er ein­föld og kemst strax til skila í höfði les­and­ans.

Við lestur síð­ustu bóka Jóns hef ég hnotið um miklu fleiri atriði sem pirra mig og mér finnst að hann hefði mátt sleppa en í þess­ari bók. 

Ofnotuð, og að mínu mati léleg, lík­ing Jóns Kalmans úr  Harmi englanna í Vest­fjarð­ar­þrí­leiknum sést þó aftur hér á einum stað þegar pen­ingum er líkt við „hráka djöf­uls­ins“. Og það kemur fyrir að stóru spurn­ing­arnar verða of margar og stundum kemur sögu­mað­ur­inn með setn­ingar og frasa  inn í frá­sögn­ina sem alveg hefði mátt sleppa að ósekju - „Þeir sem hella upp á gott kaffi eru bless­aðir, þeirra er himna­ríki“.

En Jón Kalman notar þessi stíl­brögð spar­legar en áður, eins og hann hemji sig og meitli. Kannski snýst þetta líka og traust­ari rit­stjórn eða krítísk­ari yfir­lestur hjá þeim sem lesa yfir hjá honum. 

Þeytingurinn í frásögninni

Saga Ástu segir tragíska fjöl­skyldu­sögu  íslenskrar stúlku, Ástu Sig­valda­dóttur, með nokkuð brota­kenndri frá­sagn­ar­að­ferð. Suma kafla segir sögu­maður, aðrir kaflar eru bréf frá Ástu, hluti sög­unnar er sagður út frá föður Ástu þar sem hann liggur á gang­stétt í Stavangri eftir að hafa dottið úr stiga og lítur yfir far­inn veg í hug­anum og nokkrir stuttir kaflar segja frá rit­höf­undi sem er ekki beinn hluti af hinni eig­in­legu fjöl­skyldu­sögu.

Af því Jón breytir svo ört um frá­sagn­ar­að­ferð og tíma­bil í sög­unni þá verður bókin ekki ein- heldur marg­tóna, ekki eins - heldur marglaga, hún verður ekki fá - heldur fjöl­breytt í lestri en kannski einnig nokkuð tæt­ings­leg fyrir vikið. 

Jón hoppar vel á milli þess­ara frá­sagn­ar­að­ferða og honum tekst líka vel til í að stökkva á milli ólíkra tíma­bila inni í frá­sögn­inni þannig að sagan verður lif­andi og flæðir vel fram því hann klippir frekar ört og hratt á milli frá­sagn­ar­hátta.  Það er hraði og áræðni í Sögu Ástu og Jón keyrir hana vel áfram án þess að stagla, teygja lopann eða fest­ast of lengi í sömu spor­unum í frá­sögn­inni. Mér finnst þessi þeyt­ingur í frá­sögn­inni ganga vel upp og vera líf­legur.

Harmsaga kvenna og mæðra

Sjálft inn­takið í sög­unni, þessi dap­ur­lega frá­sögn um brotna fjöl­skyldu, kyn­ferð­is­brot, drykkju, ógæfu og reiði­leysi minnti mig nokkuð á tvær sannar harm­sögur sem hafa komið út á Íslandi á liðnum árum. Bókina um ævi Bryn­hildi Georgíu Björns­son eftir Ragn­hildi Thorlacius og bók­ina um ævi Katrínu Stellu Briem, Saga þeirra, sagan mín eftir Helgu Guðrúnu Johnson sem var svo upp­full af ógæfu að erfitt var að verða ekki snort­inn af þeim mikla harmi sem þar er sagt frá . Hug­hrifin og eft­ir­bragðið eru ekki ósvipuð við lestur Sögu Ástu. Þarna eru miklar til­finn­ingar á ferð­inni og ógæfu­samar, breyskar og drykk­felldar konur á Íslandi á tutt­ug­ustu öld spila lyk­il­hlut­verk  með allt sitt basl og vesen.

Móðir Ástu er konan sem yfir­gefur dætur sínar tvær þegar pabb­inn er á sjónum og líf hennar fjarar ein­hvern veg­inn út og dæt­urnar lenda á ver­gangi með til­heyr­andi félags­legum og sál­rænum afleið­ingum. Saga Ástu verður fyrir vikið langt í frá ein­hver gleði­lesn­ing, þvert á móti: Þetta er bók full af harmi, af líf­inu getur maður sagt kannski, af líf­inu með öll til­heyr­andi: Sorg, gleði, tárum, hlátri, missi og ást. Þetta verður á köflum alveg ægi­legt: Hvað er eig­in­lega tragískara en þegar fólk yfir­gefur börn sín,  hellir sér út í fíkn­ina og hverfur inn í alkó- og lyfja­móð­una miklu og börnin verða utan­veltu?

Eins og Jón Kalman orðar það svo fal­lega á einum stað: „Og hvar er lífið nema í brosi barns?“ Sá sem yfir­gefur barn fer á mis við þetta.  

Kalman kann kynlíf

Saga Ástu er líka lang kyn­ferð­is­leg­asta bók Jóns Kalmans. Hún er full af eró­tík og kyn­lífi og mun örugg­lega særa blygð­un­ar­kennd ein­hverra með sínum gap­andi enda­þarmsopum, reistum limum, tottum, sáð­látum og öðrum hisp­urs­lausum lýs­ingum á sam­lífi ungra sem ald­inna.  

Jón Kalman er góður í að skrifa um kyn­líf. Ó já, hann mun ekki toppa árlegan háð­ung­ar­lista um verstu og pín­leg­ustu kyn­lífs­lýs­ing­una árið 2017 eins og til dæmis breski söngv­ar­inn Morrissey fyrir nokkrum árum þegar hann gaf út sína fyrsta skáld­sögu. Kalman kann kyn­líf og það mun vera fjandi erfitt að skrifa trú­verð­ug­lega um þannig líf sam­kvæmt mörgum rit­höf­und­unum.  

Krafturinn í sögunni

Eitt af því sem sló mig við lestur bók­ar­innar er að Jón Kalman haldi ennþá í þennan kraft, þennan eld, þennan neista sem býr í honum þegar hann skrifar. Jón er orð­inn 54 ára gam­all og búinn að gefa út margar skáld­sögur en hann skrifar ennþá að vissu leyti eins og barn - í jákvæðum skiln­ingi. Hann skrifar af áfergju, leik­gleði, for­vitni, eins og honum liggi á. Honum er síst minna niðri fyrir núna en fyrir 15 árum, kannski bara meira, og þetta sést í Sögu Ástu. Honum finnst þetta ennþá vera svo gaman og hann hefur  svo mikið sem hann vill segja. Ástríða Jóns Kalmans smitar les­and­ann.

Það er algjört möst fyrir rit­höf­und að halda í þennn kraft, þetta dræv. 

„Og þess vegna eigum við að dvelja að fullu, og alger­lega, í þeim stundum þar sem líf okkar titrar.“  

Hedonisminn og tilgangur lífsins

Annað sem stendur eftir er sú heim­speki sem segja má Jón Kalman boði í bók­inni með rödd sögu­manns­ins sem yfir­leitt er mjög sterk í bókum hans, kannski stundum of sterk.  Hvernig heim­spek­ingur er hann?

Jón Kalman myndi lík­lega flokk­ast sem nytja­stefnu­maður í hugsun, maður sem vill fyrst og fremst hámarka ánægju­legar afleið­ingar í líf­inu og lág­marka böl, kannski er það þess vegna sem hann ver svo miklu púðri í kyn­lífið. Jón Kalman talar í raun fyrir hreinum og tærum hedon­isma, ef gera má orð sögu­manns­ins að hans orðum.

Í einni eft­ir­minni­leg­ustu máls­grein bók­ar­innar skrifar Jón Kalman þegar hann er staddur í einni kyn­lífs­lýs­ing­unni: „Auðvitað vill hann ekki fá það strax. Auðvitað á hann að hreyfa sig hægt, og dvelja þannig lengur í nautn­inni, því líf manns­ins er ekki mjög langt, í sjálfu sér er það mikið lengr en bilið á milli dags og nætur. Og þess vegna eigum við að dvelja að fullu, og alger­lega, í þeim stundum þar sem líf okkar titrar.“ 

Þannig sam­einar Jón Kalman augna­blik nautn­ar­innar við til­raun­ina til að fanga til­gang lífs­ins, hið per­sónu­lega og til­finn­inga­lega við hið háleita og stóra. Dásam­legt, alveg dásam­legt. Svona kjarnar Jón Kalman mennsk­una og færir les­and­anum augna­blik af nautn.