Hérna er greinin frá í gær.

En fyrir tveim dögum var sagt í þess­ari myrk­ur­röð frá Þalesi frá Míletus, merkum hugs­uði forn­grískum sem lagði til mál­anna við að þróa hug­myndir okkar um sól­myrkva.

En snilli Þalesar komst þó ekki í hálf­kvisti við dýpt­ina í huga Anaxa­górasar.

Ótrú­legur snill­ingur, sá maður. Hann fædd­ist í borg­inni Klazómenæ um árið 500 fyrir upp­haf tíma­tals okkar; Klazómenæ er nú í Tyrk­landi.

Skemmst er frá því að segja að Anaxa­góras ger­breytti sýn manns­ins á alheim­inn.

Logandi steinar?

Hann erfði umtals­verðar eignir en afsal­aði sér þeim til að helga líf sitt rann­sóknum á nátt­úru­vís­indum og heim­speki. Um þrí­tugt flutt­ist hann til Aþenu og átti mik­inn þátt í að gera borg­ina að lif­andi mið­stöð umræðna, rann­sókna og hug­leið­inga um vís­indi og heim­speki á mjög breiðum grund­velli. Hann varð einn helsti lærifaðir stjórn­mála­skör­ungs­ins Per­íklesar.

Á hans dögum litu flestir Grikkir enn á sól­ina og tunglið sem lif­andi guð­legar verur en Anaxa­góras blés á það. Hann lýsti bæði sól og tungli sem gló­andi málm­klumpum eða log­andi steinum, en hann var líka fyrsti mað­ur­inn, svo vitað sé, sem átt­aði sig á að Tunglið byggi ekki yfir sinni eigin birtu, heldur end­ur­varp­aði það ein­vörð­ungu birtu frá sól­inni.

Náttúrufyrirbæri, ekki váboðar

Og Anaxa­góras lýsti bæði tungl- og sól­myrkvum ekki sem válegum fyr­ir­boðum frá reiðum guðum eða mik­il­vægum skila­boðum frá þeim hinum sömu, og þaðan af síður sem næstum blóð­ugum slags­málum Sól­ar­guðs­ins og Tungl­gyðj­unnar á himnum uppi, heldur ein­fald­lega eins og við höfum síðan skilið þessi fyr­ir­bæri:

Him­in­hnettir á braut um geim­inn sem varpa reglu­lega og á mjög svo fyr­ir­sjá­an­legan hátt skugga hver á annan.

Í alla staði nátt­úru­leg fyr­ir­bæri, sem sé.

Merki­legt má heita á hve réttri leið Anaxa­góras var. Hann lýsti því meira að segja að á Tunglinu væru úfin fjöll, víð­áttu­miklar sléttur og breið gil. Hann hélt því reyndar líka fram að á Tunglinu væru senni­lega lif­andi verur, bæði menn og dýr, en það má vel fyr­ir­gefa honum það, miðað við hve margt annað var rétt hjá honum.

Guðlast!

Aþenu­búar til forna eru róm­aðir í sög­unni fyrir frjáls­lyndi og djarf­lega hugsun. Kenn­ingar Anaxagorasar bæði almennt um eðli alheims­ins (sem við hlaupum hér yfir), sól­kerfið, reiki­stjörn­urnar, tunglið og myrk­vana voru hins vegar of mikið af því góða fyrir íbúa borg­ar­innar.

Hann var dreg­inn fyrir dóm um árið 430 og sak­aður um guð­last.

Stærsta sök hans var að halda því fram að him­in­hnett­irnir (og stjörn­u­rnar) væru nátt­úru­leg fyr­ir­brigði en ekki ódauð­legir guðir. Þessar hug­myndir voru taldar grafa undan hefð­bundnum trú­ar­brögðum og guð­legu eðli him­in­tungl­anna, sem var alvar­legt brot í Aþenu.

Pólitísk sjón­ar­mið blönd­uð­ust einnig inn í því óvinir Per­íklesar sáu þarna færi á að draga úr virð­ingu hans með því að ráð­ast að hinum rót­tæku kenn­ingum Anaxagorasar vinar hans.

Slapp við dauðadóm

Svo fór að Anaxagoras var dæmdur sekur.

Hann hafði engin vís­inda­leg mæli­tæki og hvað þá sjón­auka til að sýna fram á að kenn­ingar hans væru réttar.

Heim­ildir eru af skornum skammti um rétt­ar­höldin en talið er að sak­sókn­ari hafi jafn­vel farið fram á dauða­dóm yfir spek­ingnum. Pericles kom fyrir dóm­inn og mun hafa beðið vini sínum vægðar og því varð úr að spek­ing­ur­inn var dæmdur í útlegð, ekki líf­lát­inn.

Áfall við Hellusund

Þótt hann slyppi við dauða­dóm var sak­fell­ingin honum samt mikið áfall en hann bjó síð­ustu árin í borg­inni Lampsa­kos við Hellu­sund og var þar í miklum metum.

Eins og hann átti skilið.

Þó mun hann að lokum hafa svipt sig lífi í hárri elli með því að svelta sig til bana.

Ótrú­legur snill­ingur, þessi maður