Myrkur í ágúst 1 — Sólin verður til

Til að sólin myrkvist, þarf hún nátt­úr­lega fyrst að verða til.

Fyrir fjórum millj­örðum ára var alheim­ur­inn orð­inn kunn­ug­legur. Hann varð til með mikla­hvelli fyrir 13,8 millj­örðum ára og allra fyrstu hund­rað milljón árin eða svo hafði gengið mikið á, efni þeytt­ist í allar áttir, til orðið úr engu, eða ein­hverju (við vitum ekki hvort er), gríð­ar­stórar stjörnur mynd­uð­ust loks en lifðu ekki lengi, þær sprungu og efnið úr þeim tætt­ist um allt, en nú í millj­arða ára hafði ríkt sæmi­lega kunn­ug­leg kyrrð, efnið hafði safn­ast saman í stjörnu­þokur, þar sem millj­arðar lang­lífra sól­stjarna skinu glatt og reiki­stjörnur kringum þær margar, en hingað og þangað sveim­uðu gríð­ar­mikil ský úr afgangs­efni ýmiss konar og sner­ust í hæga hringi um óþekkta miðju.

Og þá gerð­ist það.

Eitt þess­ara ryk­skýja í stjörnu­þokunni okkar byrj­aði að snú­ast hraðar en áður.

Súpernóva!

Við vitum ekki hvað olli því. Vin­sælasta kenn­ingin í bili er sú að sól­stjarna ein­hvers staðar í nágrenn­inu hafi sprungið. Það heitir á alþjóða­máli súpernóva.

Og högg­bylgjan hafi ýtt við ský­inu svo það fór að snú­ast um sjálft sig og með því fór æ stærri og þyngri hluti skýs­ins að safn­ast saman í miðj­unni, þyngd­ar­afl miðj­unnar jókst við það og þá jókst hrað­inn enn, og brátt var eins og væri kom­inn kökkur í mitt skýið, kökkur sem hringsner­ist og í honum æ hækk­andi hiti.

Loks var hit­inn orð­inn gíf­ur­legur – 15 milljón gráður á Celsius! – og efn­is­magnið svo mikið og þétt að miðjan þoldi ekki meira. Hún lét undan eigin þunga og kjarna­sam­runi hófst. 

Ný sól kviknar

Vetniskjarnar runnu saman í sífellu og úr sam­run­anum kom annað frum­efni, hel­íum.

Hel­íum­kjarn­arnir eru örlítið létt­ari en vetniskjarn­arnir og afgang­ur­inn losn­aði úr læð­ingi sem orka.

Og braut sér leið út úr kúl­unni stóru, rudd­ist upp á yfir­borð hennar og þeytt­ist út í tómið, út í geim­inn.

Ný sól var kviknuð. Sólin okkar.

Þetta er ein­földuð mynd, já, en nokkurn veg­inn svona gerð­ist það.

Í rúm­lega fjóra millj­arða ára hefur kjarna­sam­run­inn í iðrum sól­ar­innar staðið án afláts og svo stór var kúlan orðin að það munu enn líða fimm millj­arðar ára þangað til vetnið verður uppurið.

Eitt lítið tungl dugar

En þótt skýið í geimnum væri efn­is­mikið náði kúlan sem þétt­ist í miðju þess ekki að draga það til sín alveg allt. Marg­vís­legt efni varð eftir á braut um kúl­una og bara skömmu eftir að sólin okkar kvikn­aði fór það að þétt­ast í reiki­stjörnur og tungl sem sveim­uðu svo um hina nýju stjörnu. Í sam­an­burði við sól­ina voru þessir hnettir (og eru) eins og hvert annað fis. En stærðir og fjar­lægðir röð­uð­ust þannig upp að hér á Jörðinni dugar eitt svo­lítið tungl til að skyggja alveg á hina gríð­ar­stóru sól, ef horft er upp til him­ins á réttu augna­bliki.

Það eru sól­myrkvar eins og sá sem við munum verða vitni að nú 12. ágúst.

Hér á Jörðu dugar eitt lítið tungl til að skyggja á hina gríð­ar­stóru sól