Evrópa, sem glímir við hita­bylgju sem slær öll met í þess­ari viku, er sú heims­álfa sem hlýnar hrað­ast. Evrópa nær inn á norð­ur­skauts­svæðið sem hlýnar enn hraðar en restin af álf­unni.

Eftir að hita­met fyrir maí voru slegin í Bret­landi, Írlandi og Frakk­landi í dag og í gær á álfan enn í vændum meiri hita­stækju á næstu dögum.

Svokölluð „hita­hvelf­ing“ af heitu lofti frá Norður-Afríku, sem er fastur undir háþrýsti­kerfi yfir Vestur-Evrópu, er ástæðan fyrir hita sem venju­lega mynd­ast ekki fyrr en um hásumar.

Hér er farið yfir hvers vegna Evrópa hlýnar hraðar en aðrir staðir:

Hærra hitastig 

Jörðin er um 1,4 °C hlýrri en á tímum fyrir iðn­bylt­ingu, sem er skil­greint sem tíma­bilið 1850–1900.

Til sam­an­burðar er Evrópa um 2,4 °C heit­ari en á tímum fyrir iðn­bylt­ingu, sam­kvæmt evr­ópsku lofts­lags­stofn­un­inni Kóperníkusi hjá ESB.

„Næstum allur þessi hiti stafar af gróð­ur­húsa­á­hrifum af manna­völdum vegna los­unar jarð­efna­elds­neytis, en raun­veru­leg dreif­ing þessa umfram­hita ræðst af (nokkrum) þáttum,“ sagði Ben Clarke, rann­sak­andi í öfga­veðri og lofts­lags­breyt­ingum við Imperial College London, í sam­tali við frétta­stofu AFP.

Breytt veðurmynstur

Breyt­ingar á hringrás and­rúms­lofts­ins hafa leitt til tíð­ari og öfl­ugri hita­bylgja á sumrin í Evrópu, sam­kvæmt Kópern­ikusi.

Háþrýsti­kerfi, sem valda stöð­ugu veðri og hærra hita­stigi, hafa orðið algeng­ari í Evrópu, sagði Carlo Buontempo, for­stjóri Kópern­ikusar.

„Ef litið er til síð­ustu 20, 30 ára hefur verið yfir­gnæf­andi, sér­stak­lega á sumrin, að þess konar háþrýsti­skil­yrði geri hita­bylgjur lík­legri,“ sagði Carlo Buontempo, for­stjóri Kópern­ikusar, í sam­tali við AFP.

Hvort aukin tíðni þess­arar til­teknu teg­undar háþrýsti­kerfis stafi af lofts­lags­breyt­ingum eða sé aðeins „töl­fræði­leg sveifla“ er enn vís­inda­legt deilu­mál, sagði Buontempo.

Slík háþrýsti­kerfi eru einnig þekkt sem „blokker­andi hæðir“ þar sem þau geta verið kyrr­stæð og komið í veg fyrir að önnur veðra­kerfi fær­ist inn á svæði.

Mary Bourke, pró­fessor í landa­fræði við Trinity College í Dublin, útskýrði fyrir AFP hvernig þau virka: „Það er heið­skírt yfir okkur, engin ský yfir. Þetta er stöð­ugur loftmassi sem færir heitt loft niður að yfir­borð­inu og tekur burt rakt loft, þannig að loftið er ekki aðeins heitt, heldur einnig þurrt.“

Hröð hlýnun norðurskautsins

Önnur mik­il­væg ástæða er land­fræði­leg lega.

„Evrópa teygir sig að norð­ur­skaut­inu, sem hlýnar mun hraðar en restin af jörð­inni,“ sagði Clarke.

Norð­ur­skautið er 3,2 °C hlýrra en á tímum fyrir iðn­bylt­ingu, sam­kvæmt Kópern­ikusi.

Hækkandi hita­stig á svæð­inu stafar að hluta til af ferli sem kall­ast end­ur­kasts­hrif, eða albedo-áhrif.

Hvítur snjór og ís end­ur­kasta stórum hluta sól­varma aftur út í geim, en þegar þeir snjór­inn hverfur afhjúp­ast dekkri, hitagleyp­andi fletir eins og land og haf.

„Þannig að þegar hafís bráðnar leiðir það til meiri hita­upp­töku, sem aftur hlýnar vötnin enn frekar og bræðir meiri ís,“ sagði Clarke.

Bráðnandi snjór

Í öðrum hlutum Evrópu hefur svæðið þar sem snjó­þekja var algeng á vet­urna minnkað, að sögn Buontempo.

„Mörg af þeim svæðum sem sögu­lega fengu viku eða meira af frosti fá það ekki lengur. Og þetta þýðir að dökkt land kemur í auknum mæli í stað í stað hvíts snjós,“ sagði hann.

Minnkun loftmengunar

Strang­ari reglu­gerðir um loft­gæði hafa dregið úr losun efna úr úða­brúsum frá því á níunda ára­tugnum.

Auka­verkun þess að draga úr meng­un­inni er meiri hnatt­ræn hlýnun, þar sem þessar örsmáu svifagnir hafa kælandi áhrif með því að end­ur­kasta sól­ar­ljósi og auka end­ur­skin skýja.

„Þó að minni loft­mengun sé gríð­ar­lega mik­il­væg fyrir heilsu önd­un­ar­færa, eykst geislun sólar á yfir­borð­inu, þar sem margar teg­undir svifryks bægja sól­ar­ljósi frá,“ sagði Clarke.

Sval­barðiMest hlýnun í Evrópu hefur orðið á Sval­barða langt norður af Noregi.

Mynd: Shutterstock

Mismikil hlýnun

Hraði hita­breyt­inga er mis­mun­andi eftir land­svæðum Evrópu.

Austur- og Suð­austur-Evrópa og hlutar Mið-Evrópu, þar á meðal Alpa­fjöllin, hafa hlýnað um 0,5–1 °C á ára­tug síð­ustu 30 ár, sam­kvæmt Copernicus.

Vestur- og Suð­vestur-Evrópa og svæði á Norð­ur­slóðum í Finn­landi, Noregi og Svíþjóð hlýn­uðu um 0,2–0,5 °C á ára­tug.

Á Sval­barða, norska eyja­kla­s­anum norðan við heim­skauts­baug, þar sem ísbirnir þríf­ast enn, hefur hlýn­unin numið 1,5–2 °C á ára­tug.

Sval­barði er einn af þeim stöðum á jörð­inni sem hlýna hrað­ast og þar mæld­ist met­hiti sum­arið 2022 til 2024. Á síð­asta ári mæld­ist þar fjórða hlýjasta sumar frá upp­hafi mæl­inga.

Af fáum svæðum þar sem kólnað hefur síð­ustu ár er hins vegar kaldi blett­ur­inn í haf­inu suður af Íslandi, sem ótt­ast er að sé und­an­fari og fyr­ir­boði um röskun velti­hringrásar Atl­ants­hafs­ins, með hættu á kólnun þegar haf­straumar bera minni varma norð­ur­eftir.