Hluti öryrkja greiðir yfir 75 prósent ráðstöfunartekna sinna í húsnæðiskostnað

Í könnun sem Félags­vís­inda­stofnun Háskóla Íslands gerði fyrir Öryrkja­banda­lag Íslands (ÖBÍ) í sumar, og fjall­aði um hús­næð­is­stöðu öryrkja, kom í ljós að ell­efu pró­sent svar­enda greiddu yfir 75 pró­sent ráð­stöf­un­ar­tekna sinna í rekstur hús­næðis. Inni í þeirri tölu eru afborg­anir lána, leigu­kostn­aður hiti og raf­magn.

Þetta kemur fram í umsögn ÖBÍ um frum­varp þing­manna Flokks fólks­ins um breyt­ingu á lögum um vexti og verð­trygg­ingu og húsa­leigu­lögum. Þar segir enn fremur að nið­ur­stöður könn­un­ar­innar verði birtar opin­ber­lega á næstu vikum.

Í umsögn­inni segir að ætla megi að tekju­lágt fólk velji frekar að taka verð­tryggð hús­næð­is­lán vegna lægri afborg­ana í því vaxtaum­hverfi sem ríkt hafi á hús­næð­is­mark­aði, sér­stak­lega síð­ast­liðið ár. „Verð­bólgan er mjög há nú um stundir og alls óvíst hvort hún komi til með að lækka, hækka eða standa í stað næstu miss­eri. Greiðslu­byrði lán­taka hefur þyngst veru­lega og þá sér­stak­lega hjá þeim hóp sem tók óverð­tryggð lán með breyti­legum vöxtum á þeim tíma sem stjórn­völd töl­uðu á þann hátt að nú væri lávaxt­ar­skeið hafið. Þær for­sendur sem þessir lán­takar settu sér eru algjör­lega brostnar og eru mörg heim­ili með alltof háa greiðslu­byrði.“

[adspot]ÖBÍ telur hættu á að þessi hópur muni þurfa selja eign­irnar sínar á næstu miss­erum og fara þá jafn­vel á leigu­mark­að­inn. „Samkvæmt leigukönnun sem Húsnæðis- og mann­virkja­stofnun (HMS) lét fram­kvæma árið 2021 jókst hlut­fall leigu af ráð­stöf­un­ar­tekjum milli áranna 2020 til 2021. Með­al­hlut­fall leigu­kostn­aðar af ráð­stöf­un­ar­tekjum er 44 pró­sent sem gefur til kynna mjög mikla greiðslu­byrði vegna leigu­kostn­aðar. Í könn­un­inni kemur einnig fram að tæp 30 pró­sent öryrkja greiða meira en 50 pró­sent af ráð­stöf­un­ar­tekjum sínum í leigu. Þar sem flest allir leigu­samn­ingar eru tengdir vísi­tölu má gera ráð fyrir að þessi greiðslu­byrði hafi hækkað þrátt fyrir auk­inn hús­næð­is­stuðn­ing stjórn­valda í sumar.“

Gríðarlegar hækkanir á afborgunum óverðtryggðra lána

Verð­bólga mælist sem stendur 9,3 pró­sent. Í slíku ástandi hækkar höf­uð­stóll verð­tryggðra lána mikið enda leggj­ast verð­bætur á hann. Á móti hald­ast afborg­anir skap­legri, enda þeim í raun ýtt inn í fram­tíð­inni.

Til að sporna við þess­ari stöðu hefur Pen­inga­stefnu­nefnd Seðla­banka Íslands hækkað stýri­vexti úr 0,75 í 5,75 pró­sent frá því í maí í fyrra. Vextir hafa verið hækk­aðir á við síð­ustu níu vaxta­á­kvarð­anir nefnd­ar­inn­ar, en þeir voru 0,75 pró­sent í maí í fyrra.

[links]Hækkun stýri­vaxta skilar sér í hækkun á afborg­unum óverð­tryggðra lána sem eru með breyti­lega vexti. Í nýjasta Fjár­mála­stöð­ug­leika­riti Seðla­banka Íslands kom fram að ​​um 28 pró­sent úti­stand­andi fast­eigna­lána eru óverð­tryggð og með breyti­legum vöxt­um. Sam­an­lögð upp­hæð þeirra eru á sjö­unda hund­rað millj­arða króna. Vaxta­byrði slíkra lána hefur þegar hækkað veru­lega.

Í rit­inu var nefnt að vegnir með­al­vextir nýrra íbúða­lána sem veitt voru af bönk­unum í júlí 2021 voru 3,7 pró­sent en ári síðar voru þeir komnir upp í 6,6 pró­sent. Fyrir 40 millj­óna króna óverð­tryggt jafn­greiðslu­lán til 40 ára á breyti­legum vöxtum felur slík vaxta­hækkun í sér rúm­lega 77 þús­und króna hækkun á mán­að­ar­legri greiðslu­byrði eða sem sam­svarar tæpum 48 pró­sent af upp­haf­legri greiðslu­byrði láns­ins.“

Óverð­tryggðir vextir stóru bank­anna þriggja, sem halda á 72 pró­sent af úti­stand­andi íbúð­ar­lánum, hafa ekki verið jafn háir og þeir eru nú síðan 2015.

Þá stytt­ist í end­ur­skoðun á vaxta­kjörum fjölda óverð­tryggðra lána sem veitt voru á föstum vöxtum til til­tek­ins tíma, en alls verða vextir á lánum upp á 340 millj­arða króna end­ur­skoð­aðir á árunum 2023 og 2024 og vextir á lánum upp á 250 millj­arða króna koma til end­ur­skoð­unar árið 2025. Þorri þeirra lána eru óverð­tryggð.