Héraðssaksóknari fékk bókhald Samherjasamstæðunnar með dómsúrskurði

End­ur­skoð­un­ar­fyr­ir­tæk­inu KPMG hefur verið gert að láta emb­ætti hér­aðs­sak­sókn­ara í té upp­lýs­ingar og gögn varð­andi bók­hald og reikn­ings­skil allra félaga Sam­herj­a­sam­stæð­unnar á árunum 2011 til 2020. Einnig þarf fyr­ir­tækið að láta hér­aðs­sak­sókn­ara hafa upp­lýs­ingar og gögn sem varða eina til­tekna skýrslu sem KPMG vann um starf­semi Samherja á árunum 2013 og 2014.

Hér­aðs­dómur Reykja­víkur kvað upp úrskurð sinn um þetta í byrjun des­em­ber. Dómurinn féllst á kröfur hér­aðs­sak­sókn­ara um að KPMG yrði skyldað til að láta gögnin af hendi og núver­andi og fyrr­ver­andi starfs­mönnum félags­ins yrði sömu­leiðis gert skylt að veita emb­ætt­inu þær upp­lýs­ingar sem þeir búa yfir.

KPMG, sem sá um bók­hald Samherja árum saman og þar til í fyrra, hefur þannig verið skyldað til þess að aflétta þeim trún­aði sem ríkir milli end­ur­skoð­enda og við­skipta­vina þeirra, en kveðið er á um þagn­ar­skyldu end­ur­skoð­enda í lögum.

Reynt að komast að því hver tók ákvarðanir hjá Samherja

Fram kemur í úrskurð­inum, sem varð opin­ber í þess­ari viku í kjöl­far þess að Lands­réttur tók málið fyrir og vís­aði kæru Samherja frá, að rann­sókn hér­aðs­sak­sókn­ara bein­ist að ætl­uðum brotum starfs­manna eða fyr­ir­svars­manna Samherja. Þau séu talin kunna að varða við greinar almennra hegn­ing­ar­laga sem fjalla um mútu­brot og pen­inga­þvætti, og eftir atvikum auðg­un­ar­brotakafla lag­anna.

Lesa má í úrskurði hér­aðs­dóms að hér­aðs­sak­sókn­ari telji nauð­syn­legt að upp­lýsa um atriði sem varði fjár­hag- og rekstr­ar­af­komu félaga innan sam­stæðu Samherja vegna rann­sóknar máls­ins. Sömu­leiðis að það hafi þýð­ingu fyrir rann­sókn emb­ætt­is­ins að upp­lýsa eins og hægt er hvernig töku ákvarð­ana var háttað innan sam­stæðu Samherja.

Þar kemur þessi skýrsla við sögu. Umrædd skýrsla KPMG fyrir Samherja, eða öllu heldur drög að henni, hafa verið til umfjöll­unar áður. Um þau var meðal ann­ars fjallað í bók­inni Ekkert að fela eftir Helga Seljan, Aðal­stein Kjart­ans­son og Stefán A. Drengs­son sem kom út í nóv­em­ber 2019. Skýrslan er eins konar grein­ing á því hvernig skipu­lag Sam­herj­a­sam­stæð­unnar var á þessum tíma.[links]

Samkvæmt mati sér­fræð­inga KPMG, sem byggði m.a. á við­tölum við starfs­fólk Sam­herj­a­sam­stæð­unnar, var for­stjór­inn og stjórn­ar­for­mað­ur­inn Þor­steinn Már Bald­vins­son nær ein­ráður í fyr­ir­tæk­inu og með alla þræði í hendi sér. Engin form­leg fram­kvæmda­stjórn var sögð innan Samherja hf., sam­kvæmt þessum drögum sér­fræð­inga KPMG.

Athuga­semdir voru gerðar við ýmis­legt af því sem fram kom í mati KPMG af hálfu Samherja og í síð­ari drögum að skýrsl­unni var búið að draga úr umfjöllun um hlut­verk og áhrif stjórn­ar­for­manns­ins. Hér­aðs­sak­sókn­ari telur vert að skoða þessa skýrslu­gerð sér­stak­lega.

Úrskurður sóttur til dómara án vitneskju KPMG

Þegar emb­ætti hér­aðs­sak­sókn­ara lagði kröf­una fram til hér­aðs­dóms bað emb­ættið um að úrskurður yrði kveð­inn upp án þess að full­trúar KPMG yrðu kvaddir fyrir dóm.

Á það féllst dóm­ari, en lesa má í úrskurði hér­aðs­dóms að það hafi verið mat emb­ættis hér­aðs­sak­sókn­ara að vit­neskja um rann­sókn­ar­að­gerð­ina fyr­ir­fram innan end­ur­skoð­un­ar­fyr­ir­tæk­is­ins gæti spillt fyrir rann­sókn máls­ins.

[adspot]

Fram kemur að emb­ætti hér­aðs­sak­sókn­ara hafi meðal ann­ars lagt fram þann rök­stuðn­ing að þrátt fyrir að eng­inn starfs­maður end­ur­skoð­un­ar­fyr­ir­tæk­is­ins væri sak­born­ingur í mál­inu væri ekki vissa um hvort eitt­hvað við­skipta- eða hags­muna­sam­band væri enn á milli KPMG og Samherja. Í því sam­hengi þyrfti að hafa í huga stærð Samherja og víð­tækar eignir og yfir­ráð félags­ins í öðrum félögum í íslensku atvinnu­lífi og sömu­leiðis til­tölu­lega fyr­ir­ferð KPMG sem þjón­ustu­veit­anda.

Einnig væri ekki unnt að úti­loka að gögn og upp­lýs­ingar sem aflað yrði frá KPMG gætu leitt í ljós atriði sem beina myndu rann­sókn að KPMG eða starfs­mönnum þess síðar meiri. Rétt væri að gæta var­úðar, vegna hags­muna rann­sókn­ar­innar.

Aðfinnslur í Landsrétti

Samherji reyndi að fá þessum úrskurði hér­aðs­dóms hnekkt í Lands­rétti, en það gekk ekki. Í úrskurði Lands­réttar frá 28. jan­úar segir að ekki sé hægt að líta svo á að félög Samherja hafi verið aðilar að mál­inu í hér­aðs­dómi. Því væri þeim ekki heim­ilt að kæra úrskurð hér­aðs­dóms til Lands­réttar.

Í nið­ur­stöðu Lands­réttar segir að varn­ar­að­ilar njóti víð­tæks réttar til þess að leggja fyrir dóm ágrein­ing um lög­mæti yfir­stand­andi rann­sókn­ar­at­hafna lög­reglu eða ákærenda. Þessi leið sé hins vegar ekki fær, þar sem félög Samherja voru ekki aðilar máls­ins í hér­aðs­dómi.

Dómarar í Lands­rétti komu á fram­færi athuga­semdum við verk­lag hér­aðs­dóm­ara í nið­ur­stöðu sinni og segja „aðfinnslu­vert“ að hér­aðs­dóm­ari hafi ekki krafið hér­aðs­sak­sókn­ara um rann­sókn­ar­gögn máls­ins og gengið úr skugga um hvort laga­skil­yrði væru upp­fyllt áður en krafan var tekin til úrskurðar.