Samtök atvinnulífsins telja óþarft að taka upp opinbera skráningu hagsmunavarða (lobbýista) á Íslandi og eru mótfallin því að settar verði reglur gegn því að ráðherrar, aðstoðarmenn þeirra og embættismenn hefji störf hjá hagsmunavörðum strax eftir starfslok í stjórnsýslu.

Heiðrún Björk Gísladóttirverkefnastjóri á samkeppnishæfnisviði er höfundur umsagnarinnar.

Mynd: Af vef SA

Að mati samtakanna tíðkast ekki á Íslandi spilling af því tagi að „sérhagsmunaaðilar nái tangarhaldi á stjórnvöldum og hafi áhrif á þau með viðbrögðum sínum við einstökum ákvörðunum“. Eru samtökin ósammála umfjöllun GRECO um spillingu og spillingarvarnir og telja að „aðstaðan hér [sé] um flest frábrugðin því hvernig hún er í margfalt stærri þjóðfélögum“. 

Forsætisráðuneytið kynnti nýlega áform um breytingar á stjórnarráðslögum sem miða að því að lögfesta varnir gegn hagsmunaárekstrum hjá æðstu handhöfum framkvæmdarvalds.

Tilgangurinn er meðal annars að bregðast við ábendingum GRECO (e. Group of States against Corruption) og fylgja eftir tillögum starfshóps forsætisráðherra um eflingu trausts á stjórnmálum. Hópurinn lagði m.a. til að: 

a) Þeim aðilum sem hafa atvinnu af því að tala máli hagsmunaaðila gagnvart stjórnmála- og embættismönnum verði gert að skrá sig sem hagsmunaverði (e. lobbyists).

b) Hafin verði vinna við gerð reglna um samskipti við hagsmunaaðila og fram kemur að slíkar reglur þurfi að tryggja fullt gagnsæi um samskiptin.

c) Settar verði reglur um starfsval eftir opinber störf sem komi í veg fyrir að starfsfólk stjórnsýslu eða kjörnir fulltrúar hefji störf hjá einkaaðilum strax eftir starfslok í stjórnsýslu, vegna aðgangs að upplýsingum úr opinberu starfi. Slíkar reglur varði einkum þann tíma sem nauðsynlegt sé að líði frá starfslokum og þar til starf fyrir einkaaðila hefjist.

Samtök atvinnulífsins hafa skilað neikvæðri umsögn um áformin. Þau telja jákvætt að fólk flakki á milli starfa í stjórnsýslu og stjórnmálum og starfa við hagsmunagæslu fyrir einkafyrirtæki: 

„T.d. hafa ráðuneytisstjórar komið til starfa fyrir samtökin og skrifstofustjórar úr ráðuneytum, fyrrverandi þingmenn og ráðherrar og almennir starfsmenn frá Alþingi, sveitarfélögum og stofnunum ríkisins. Fjöldi annarra starfsmanna hefur komið frá einkageiranum. Á sama hátt hafa fyrrum starfsmenn samtakanna ráðist til stjórnsýslunnar og aðrir orðið þingmenn og ráðherrar,“ segir í umsögninni. „Jafnframt hafa fjölmargir sem starfað hafa á vegum annarra hagsmunasamtaka ráðist til starfa hjá hinu opinbera, bæði í efstu lög stjórnarráðsins og einnig verið kosnir til setu á þingi og átt greiða leið í önnur störf hjá ríkinu. Það er jákvætt að einkafyrirtæki finni hæfa starfsmenn í þjónustu ríkis og sveitarfélaga og að yfirsýn og þekking þeirra sem af einhverjum ástæðum hætta í stjórnmálum nýtist sem víðast. Takmörkun á starfsvali getur því ekki orðið til annars en tjóns fyrir samfélagið.“

SA mótmæla því að sett verði „almenn yfirgripsmikil ákvæði um takmörkun á almennu atvinnufrelsi starfsmanna stjórnarráðsins eða kjörinna fulltrúa“ en vilja þó að skilgreint verði hvaða upplýsingum starfsmenn búi yfir og hvaða upplýsingar þurfi sérstaka vernd. Þá segja samtökin að eðlismunur sé á sinni eigin hagsmunagæslu og þeirri hagsmunagæslu sem tíðkast í „sumum öðrum ríkjum“ að því leytinu til að íslensku samtökin starfi á breiðum grunni og „þurfi á vallt að taka tillit til heildarhagsmuna alls atvinnulífs en ekki einstakra aðila“.

Samtökin leggjast gegn því að forsætisráðuneytið taki að sér miðlægt eftirlitshlutverk við framkvæmd reglna um hagsmunaverði og samskipti stjórnvalda við hagsmunaaðila. „Rannsóknir hafa sýnt að Íslendingar búa við flóknasta eftirlitsregluverk allra OECD þjóða en slíkt getur beinlínis hamlað hagvexti,“ segir í umsögninni þar sem varað er við „auknu eftirliti og þyngri reglubyrði sem m.a. beinist að íslensku atvinnulífi“.