Engeyingarnir fengu tveggja milljarða kúlulán til að eignast N1

Bjarni Bene­dikts­son þing­maður, faðir hans, bræður, skyld­menni og fjár­festar tengdir þeim, fengu sam­tals 2.400 millj­óna króna kúlu­lán hjá Íslands­banka til að BNT ehf. gæti keypt allt hlutafé í Olíu­fé­lag­inu hf., Esso, árið 2006. Fyr­ir­tækið fékk síðar nafnið N1 og er stærsta olíu­fé­lag lands­ins í dag.

Á þessum tíma var Einar Sveins­son stjórn­ar­for­maður Íslands­banka en hann og bróðir hans, Benedikt Sveins­son, voru jafn­framt í hópi stærstu hlut­hafa bank­ans. Íslands­banki hafði umsjón með sölu­ferl­inu þegar félag Ólafs Ólafs­sonar, Ker hf, seldi allt hlutafé sitt í Olíu­fé­lag­inu. Þetta kemur fram í gögn­unum frá Glitni sem Stundin hefur undir höndum ásamt breska blað­inu The Guardian.

Samtals 26,6 milljarða lán

Benedikt Sveins­soneig­andi Haf­silf­urs og faðir Bjarna Bene­dikts­sonar

Mynd: Morg­un­blaðið/Golli

Kúlu­lánin til Eng­eyj­ar­fjöl­skyld­unnar fyrir hluta­fénu í BNT voru aðeins lít­ill hluti lán­veit­inga Glitnis til fjár­festa­hóps­ins. Yfirtaka Eng­ey­ing­anna og við­skipta­fé­laga þeirra á olíu­fé­lag­inu var að nær alfarið skuld­sett,  fjár­mögnuð með lánum frá Íslands­banka sem þeir sjálfir áttu og stýrðu.

Í gögn­unum kemur fram að af 16,9 millj­arða kaup­verði olíu­fé­lags­ins hafi Íslands­banki lánað fjár­festa­hópnum 16,4 millj­arða. Þessi lán runnu til eign­ar­halds­fé­lag­anna sem voru stofnuð utan um fjár­fest­ing­una. Þá fékk fast­eigna­fé­lag, sem síðar fékk nafnið Umtak hf. og var hluti af N1 sam­stæð­unni, 7,8 millj­arða króna að láni frá bank­anum í við­skipt­unum.

Samtals var því um að ræða lán­veit­ingar frá Íslands­banka til fjár­festa­hóps­ins upp á um 26,6 millj­arða króna.

Kaup Eng­eyj­ar­fjöl­skyld­unnar á Olíu­fé­lag­inu voru þannig nær alfarið fjár­mögnuð með lánsfé úr þeirra eigin banka. 

Bjarni leiddi fjárfestahópinn

Eitt af því sem vekur athygli í gögn­unum er að það var þing­mað­ur­inn Bjarni Bene­dikts­son sem leiddi fjár­festa­hóp­inn ásamt Hermanni Guð­munds­syni, sem svo varð for­stjóri N1. Bjarni varð svo stjórn­ar­for­maður BNT og N1 eftir við­skiptin.

Í sam­komu­lagi um fjár­fest­ing­ar­verk­efnið frá því í febr­úar 2006, þar sem meðal ann­ars er rætt um fjár­mögnun við­skipt­anna,  segir meðal ann­ars: „BB[Bjarni Bene­dikts­son]  og HSG [Hermann Sævar Guð­munds­son] og hópur fjár­festa á þeirra vegum munu leggja fram sem hlutafé í félagið reiðufé að fjár­hæð kr. 2.000 millj­ónir.“ Þetta sam­komu­lag var und­ir­ritað af Bjarna, Hermanni, Íslands­banka og Fjár­fest­ing­ar­fé­lag­inu Mætti ehf. sem var meðal ann­ars í eigu fjöl­skyldu Bjarna og hann stýrði sem einn af stjórn­ar­mönnum.

Mynduðu fjár­festa­hóp­innHermann Guð­munds­son og Bjarni Bene­dikts­son mynd­uðu fjár­festa­hóp­inn sem tók yfir N1.

Tóku lán frá Olíufélaginu

Þrátt fyrir að Bjarni og Hermann yrðu ekki stærstu hlut­hafar N1, heldur faðir og föð­ur­bróðir Bjarna, voru það þeir tveir sem leiddu verk­efnið og voru í for­svari fyrir það.

Þessi mikla aðkoma Bjarna að stofnun og rekstri N1 kemur líka vel fram í fund­ar­gerð frá stjórn BNT frá því í jan­úar árið 2007. Þar segir: „BB [Bjarni Bene­dikts­son] sagði fund­inn boð­aðan til að ræða um nauð­syn þess að auka hlutafé í BNT og lagði fram minn­is­blað um þrjá mögu­leika sem mið­uð­ust við að auka hlutafé í BNT um 3.700 m.kr.“ Bjarni bætti því líka við að að ein af ástæð­unum fyrir því að þetta þyrfti væri til að greiða Olíu­fé­lag­inu 2,4 millj­arða króna sem BNT fékk lán­aða frá því. Eng­ey­ing­arnir keyptu því Olíu­fé­lagið og byrj­uðu að lána pen­inga út úr því til eigin fyr­ir­tækja.

Bjarni var þannig algjör prímus­mótor í stofnun og öllu starfi N1. Í gögn­unum eru faðir hans og föð­ur­bróðir aldrei hafðir með í ráðum um fjár­fest­ingar og stefnu félags­ins þrátt fyrir að vera ráð­andi hlut­hafar í fyr­ir­tæk­inu.  Meðal ann­ars segir í áður­nefndri fund­ar­gerð þar sem rætt var um mögu­lega hluta­fjár­aukn­ingu í BNT að Bjarni vissi ekki hvaða skoð­anir faðir sinn og föð­ur­bróðir hefðu á hluta­fjár­aukn­ingu í fyr­ir­tæk­inu: „BB sagð­ist ekki vita um afstöðu „bræðr­anna“ en dró heldur niður í þeim mögu­leika án þess að segja nei.“

Þingmaðurinn fékk 50 milljóna kúlulán

Samkvæmt tölvu­póst­sam­skiptum og gögnum úr bank­anum sem Stundin hefur undir höndum fékk Haf­silfur, eign­ar­halds­fé­lag Bene­dikts Sveins­sonar, 600 millj­óna pen­inga­mark­aðs­lán frá Íslands­banka og Hró­mundur, félag Einars Sveins­sonar, 700 millj­óna lán í febr­úar 2006. Um var að ræða lán til þriggja ára í fjórða áhættu­flokki, þ.e. lán með „hóf­lega áhættu“ sam­kvæmt skil­grein­ingu bank­ans. Lán Haf­silf­urs var í evrum, sviss­neskum frönkum og jenum en lán Hró­mundar í krónum.

Einar og BenediktFeðgarnir Einar Sveins­son og Benedikt Ein­ars­son

Mynd: Morg­un­blaðið/Ómar

Systkini Einars og Bene­dikts, þau Guðrún og Ingi­mundur Sveins­börn fengu bæði 200 millj­óna kúlu­lán vegna við­skipt­anna. Þá fengu Bjarni Bene­dikts­son og bræður hans, Jón og Sveinn Bene­dikts­synir, hver um sig 50 millj­óna kúlu­lán; Benedikt Ein­ars­son, sonur Einars Sveins­sonar, fékk 40 millj­ónir í gegnum eign­ar­halds­fé­lag sitt Hæng ehf, og systir hans, Ásta Sigríður Ein­ars­dóttir, 82 millj­ónir. Aðrir í fjár­festa­hópnum, Hermann Guð­munds­son sem varð for­stjóri N1, Hjalti Geir Krist­jáns­son, Halldór Teitsson og Guðbjörg Edda Egg­erts­dóttir fengu 450 millj­óna lán fyrir kaup­unum.

Hér má sjá skjá­skot úr gögnum Glitnis um kúlu­lánin til Eng­ey­inga og við­skipta­fé­laga þeirra.

Mynd: Úr gögnum Glitnis

Samtals lán­aði bank­inn fjár­festa­hópnum um 2,4 millj­arða króna og gerði þannig Eng­ey­ingum og við­skipta­fé­lögum þeirra kleift að leggja fram 2.000 millj­óna hlutafé í nýtt félag, BNT hf, sem var stofnað til að halda utan um eign­ar­hlut­ina í Bíla­nausti hf. og Olíu­fé­lag­inu ehf. Alls voru hlut­hafar BNT hf. á þriðja tug tals­ins og lögðu 10,2 millj­arða króna til félags­ins í formi hluta­fjár. Í apríl 2007 voru Bíla­naust og Olíu­fé­lagið sam­einuð í félag sem fékk heitið N1.

Fékk undanþágu frá skilmálum

Bjarni Bene­dikts­son var stjórn­ar­for­maður BNT og N1 á árunum fyrir hrun meðan hann var þing­maður. Gögnin sem Stundin hefur undir höndum sýna að kaup Bjarna sjálfs á hluta­bréfum í Olíu­fé­lag­inu árið 2006 voru fjár­mögnuð með 50 millj­óna kúlu­láni sem var veitt til þriggja ára með hand­veði í skráðum verð­bréfum sem hann var með í stýr­ingu hjá einka­bank­anum. Líkt og faðir hans tók hann lánið í evrum, sviss­neskum frönkum og jenum.

Mynd: Johannes Jansson

Fram kemur í bókun lána­nefndar bank­ans vegna beiðni Bjarna um kúlu­lánið í febr­úar 2006 að hann hafi fengið und­an­þágu frá skil­málum mark­aðsvið­skipta þegar lánið var veitt. Ekki kemur fram um hvaða atriði í skil­málum Mark­aðsvið­skipta var að ræða, en tölvu­póst­sam­skipti milli banka­starfs­manna benda til þess að málið varði reglu um að und­ir­ritað frum­rit af samn­ingi hafi borist áður en lán er greitt út.

Gengið var frá lán­veit­ing­unum þann 16. febr­úar 2006. „Erum að fara að setja inn lán á neð­an­greinda aðila sem öll eiga að greið­ast inn á reikn 515-26-1561 sem er í eigu BNT. Sum lán­anna verða í erlendri mynt og þá verður spot samn­ingur með til þess að setja það yfir í krónur,“ segir í tölvu­pósti frá Rúnari Jónssyni, starfs­manni Íslands­banka í mark­aðsvið­skiptum og gjald­eyr­is­miðlun, til áhættu­nefndar bank­ans. „Það á bara setja hverja greiðslu fyrir sig inn á reikn­ing BNT þannig að hreyf­ing­arnar verði eins og hér fyrir neðan,“ segir í gögn­unum sem Stundin hefur undir höndum.  

Bjarni átti þetta hlutafé svo áfram en á hluta­haf­alista N1 í árs­lok 2007 var hann skráður fyrir rúm­lega 0,8 pró­senta hlut í félag­inu sem var 82 millj­óna króna virði. Í grein í DV árið 2009 kom fram að Bjarni hefði selt þetta hlutafé á fyrrri helm­ingi árs 2008 til föð­ur­bróður síns Einars Sveins­sonar. Engin heim­ild var til­greind fyrir þess­ari stað­hæf­ingu í blað­inu en miðað við þetta los­aði Bjarni sig við hluta­féð nokkru fyrir hrun.

„Hrein lygi“ að tala um skuldsetta yfirtöku

Þessar upp­lýs­ingar um skuld­setta yfir­töku Eng­ey­ing­anna og við­skipta­fé­laga þeirra á N1 eru athygl­is­verðar í ljósi þess hvað helstu arki­tektar við­skipt­anna með olíu­fé­lagið hafa sagt um þau í gegnum tíð­ina. Gögnin um kaup þeirra á olíu­fé­lag­inu segja raunar allt aðra sögu en komið hefur fram opin­ber­lega.

Bjarni Bene­dikts­son tjáði sig um fjár­hags­vanda N1 í föstu­dags­við­tali í Frétta­blað­inu árið 2011. Sagði hann meðal ann­ars: „Ég tel að fólk sjái það í hendi sér að það eru ytri aðstæður sem gjör­breyt­ast og valda vand­ræðum hjá þessu félagi og um allt þjóð­fé­lagið. Í því sam­hengi skiptir líka máli að eig­endur félags­ins komu með mikið eigið fé í rekst­ur­inn og það stóð vel eftir kaupin.“

 „Enn heldur þetta sorp­rit
áfram að skrifa lyga­sögur“

Í kjöl­farið birti DV frétt um að kaupin á Olíu­fé­lag­inu hefðu verið „skuld­sett yfir­taka“; stærstu hlut­hafar BNT ehf., sem fór með eign­ar­hlut fjár­fest­anna í olíu­fé­lag­inu, hefðu fengið lán til þess að setja hlutafé inn í félagið. Bent var á að á árinu 2006, þegar Haf­silfur eign­að­ist hluta­bréf í BNT upp á 2,2 millj­arða miðað við bók­fært verð, juk­ust skuldir Haf­silf­urs um meira en millj­arð. Sömu sögu var að segja af skuld­setn­ingu Hró­mundar á árinu sem kaupin fóru fram.

Hermann Guð­munds­son, for­stjóri N1, brást harka­lega við frétta­flutn­ingnum. „Enn heldur þetta sorp­rit áfram að skrifa lyga­sögur,“ skrif­aði hann á Facebook. „Það er hrein lygi að halda því fram að hluta­féð sem var uppá 10 millj­arða hafi verið tekið að láni. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvaða hvatir liggja að baki því að skrifa svona þvætt­ing viku eftir viku í þeim til­gangi einum að skíta út og grafa undan heið­ar­legu fólki.“

N1 var stærsti lántakandi Glitnis

Gögnin sem Stundin hefur undir höndum renna þó stoðum undir að hluta­féð hafi að miklu leyti verið tekið að láni. Auk 2,4 millj­arða króna kúlu­lána til Eng­ey­inga og við­skipta­fé­laga þeirra veittu Íslands­banki og Máttur sam­eig­in­legt milli­lags­lán vegna kaupanna sem nam kr. 1,6 millj­örðum króna.

Mynd: Pressphotos / Geiri

Eins og rakið var í frétt DV á sínum tíma eign­að­ist Íslands­banki 12 pró­senta hlut í N1 og Fjár­fest­ing­ar­fé­lagið Máttur 12 pró­sent, en bank­inn átti þá 50 pró­sent í Mætti á móti SJ1, dótt­ur­fé­lagi Sjóvár. Bankinn seldi svo 12 pró­senta hlut sinn í N1 til Máttar árið 2007 og jafn­framt 50 pró­senta hlut í Mætti til Haf­silf­urs og Hró­mundar.

Þessar lán­veit­ingar áttu sér hins vegar stað þegar Eng­eyj­ar­fjöl­skyldan var ráð­andi í Glitni, sem áður hét Íslands­banki. Vorið 2007 seldu þeir Einar og Benedikt Sveins­synir bróð­ur­part hluta­bréfa sinna í bank­anum til aðila tengdum Baugi. Þá yfir­tók FL Group og Jón Ásgeir Jóhann­es­son bank­ann og eftir það var sam­band Eng­ey­ing­anna við Glitni ekki eins náið og áður.

Fjallað er um lán bank­anna til BNT í 2. bindi skýrslu rann­sókn­ar­nefndar Alþingis um banka­hrunið. Þar kemur fram að N1 hafi verið stærsti ein­staki lán­tak­andi Glitnis á árunum fyrir hrun, en Máttur og BNT hafi einnig verið stórir lán­tak­endur með tæp­lega 100 millj­óna evra lán hvort við fall bank­ans. „Sem hlut­fall af eig­in­fjár­grunni bank­ans fóru heild­ar­út­lán Glitnis til hóps­ins hæst í yfir 20% í byrjun árs 2006 og voru tæp 15% við fall bank­ans,“ segir í skýrsl­unni. 

Mynd: Skýrsla rann­sókn­ar­nefndar

Alls voru skuld­bind­ingar BNT hjá Glitni um 30 millj­arðar árið 2008. Árið 2011 greindi svo Við­skipta­blaðið frá því að heild­ar­skuldir BNT, Umtaks og N1 hefðu numið nærri 60 millj­örðum króna þegar Arion banki og Íslands­banki, stærstu kröfu­hafar félag­anna, sam­þykktu fjár­hags­lega end­ur­skipu­lagn­ingu þeirra ásamt skulda­bréfa­eig­endum sem að stórum hluta voru íslenskir líf­eyr­is­sjóðir. RÚV greindi frá því sama ár að líf­eyr­is­sjóð­irnir hefðu tapað 4,4 millj­örðum króna þegar gengið var frá samn­ingnum kröfu­hafa við N1. 20 millj­arða skuldir Umtaks, fast­eigna­fé­lags N1, voru afskrif­aðar af kröfu­höfum og þegar BNT var úrskurðað gjald­þrota árið 2013 fund­ust engar eign­ir upp í 4,3 millj­arða kröf­ur á hend­ur fé­lag­inu.