Strangari kröfur gerðar á lögbönn á fjölmiðla

Aðilar sem óska eftir lög­banni á frétta­flutn­ing fjöl­miðla munu þurfa að leggja fram trygg­ingu og máls­með­ferð verður hraðað verði frum­varp Áslaugar Örnu Sig­ur­björns­dóttur dóms­mála­ráð­herra að lögum. Þá verður dóm­urum heim­ilt að dæma bætur vegna þess tjóns sem verður við það að birt­ing efnis er hindruð vegna lög­banns eða beiðni um það.

Frum­varpið var birt í gær á Sam­ráðs­gátt stjórn­valda. Í frum­varp­inu er sér­stak­lega fjallað um það þegar þrotabú Glitnis banka, Glitnir HoldCo, krafð­ist þess 16. októ­ber árið 2017 að Sýslu­mað­ur­inn í Reykja­vík setti lög­bann á frek­ari umfjöllun Stund­ar­innar um við­skipti Bjarna Bendikts­sonar, þáver­andi for­sæt­is­ráð­herra og núver­andi fjár­mála­ráð­herra og for­manns Sjálf­stæð­is­flokks­ins og fjöl­skyldu hans.

Krafðist lög­maður Glitnis HoldCo þess jafn­framt að Stundin léti af hendi öll þau gögn sem frétta­flutn­ing­ur­inn byggði á og að fréttum um við­skipti Bjarna, sem birtar hefðu verið á vef Stund­ar­innar, yrði eytt. Daginn eftir, 17. októ­ber, sam­þykkti sýslu­maður lög­banns­kröf­una. Glitnir HoldCo stefndi svo Stund­inni og Reykja­vik Media, sem vann fréttir upp úr umræddum gögnum í sam­vinnu við Stundina og breska dag­blaðið The Guardian. Lög­bann­inu var hnekkt í Lands­rétti í októ­ber 2018 og Stundin hafði betur í Hæsta­rétti í mars 2019 hvað varð­aði síð­ustu kröfur Glitnis HoldCo.

„Lögbann á miðlun fjöl­miðla felur í sér fyr­ir­fram tak­mörkun á tján­ing­ar­frelsi sem gera verður sér­stak­lega ríkar kröfur til sam­kvæmt stjórn­ar­skránni og mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu,“ segir í kynn­ingu ráðu­neyt­is­ins. „Þar reynir jafn­framt á mörk tján­ing­ar­frelsis ann­ars vegar og frið­helgis einka­lífs hins vegar. Oft er vand­séð hvort trygg­ing geti mætt því tjóni sem af lög­banni getur hlot­ist, m.a. tjóni sem verður vegna þess að með því er komið í veg fyrir lýð­ræð­is­lega umræðu þegar tján­ing um mál­efni sem varðar almenn­ing er fyr­ir­fram tak­mörkuð svo sem í aðdrag­anda kosn­inga. Slíkt tjón verður þau tæp­ast metið til nánar til­tek­innar fjár­hæðar og vand­séð hver ætti slíka kröfu um greiðslu bóta. Hins vegar er lýð­ræð­is­leg umræða þar í húfi og því rétt að bregð­ast við.“

„Þar reynir jafn­framt á mörk tján­ing­ar­frelsis ann­ars vegar og frið­helgis einka­lífs hins vegar“

Í frum­varp­inu eru til­lögur um að styrkja umgjörð lög­banns­mála og hraða máls­með­ferð­inni, að gættum rétt­indum gerð­ar­beið­anda og gerð­ar­þola við slíka gerð, að því er segir í kynn­ing­unni. „Er lagt til að þegar um er að ræða beiðni um lög­bann við birt­ingu efnis skuli ætíð lögð fram trygg­ing til bráða­birgða. Þá er lagt til að frestir við með­ferð sýslu­manns verði tak­mark­aðir eins og kostur er og ein­ungis veittir í und­an­tekn­ing­ar­til­vikum. Þá er lagt til að stað­fest­ing­ar­mál í kjöl­far lög­banns fari eftir reglum XIX. kafla laga nr. 90/1991 um með­ferð einka­mála (flýti­með­ferð) eftir því sem við á. Auk þess eru lagðar til strang­ari bóta­reglur í þessum teg­undum mála, og dóm­ara heim­ilað að dæma bætur að álitum vegna þess tjóns sem varð við það að birt­ing efnis var hindruð vegna lög­banns eða beiðni um það.“

Lögbönn á 365, Stundin og Reykjavík Media

Í kynn­ingu ráðu­neyt­is­ins er fjallað um tvö lög­banns­mál gagn­vart fjöl­miðlum und­an­farna ára­tugi. „Annars vegar lög­banns sýslu­manns­ins í Reykja­vík frá 30. sept­em­ber 2005 við því að 365-prent­miðlar ehf. birtu opin­ber­lega einka­gögn J í Frétta­blað­inu eða öðrum fjöl­miðlum gerð­ar­þola, að hluta til eða í heilu lagi, með beinni eða óbeinni til­vitnun, hvort heldur um væri að ræða tölvu­póst þar sem J væri ýmist send­andi eða við­tak­andi eða önnur slík per­sónu­leg einka­skjöl J sem gerð­ar­þoli hefði í sínum vörslum. Dóm­stólar synj­uðu síðar um stað­fest­ingu lög­banns­ins með dómi Hæsta­réttar í Hrd. 2006, bls. 2759 (541/2005),“ segir í kynn­ing­unni.

„Hins vegar lög­banns sýslu­manns­ins á höf­uð­borg­ar­svæð­inu að kröfu Glitnis HoldCo ehf. við því að Útgáfu­fé­lagið Stundin ehf. og Reykja­vik Media ehf. birtu fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum Glitnis HoldCo ehf. sem und­ir­orpin væru trún­aði sam­kvæmt 58. gr. laga um fjár­mála­fyr­ir­tæki nr. 161/2002. Dóm­stólar synj­uðu síðar um stað­fest­ingu lög­banns­ins, sbr. dóm Lands­réttar 5. októ­ber 2018 (188/2018). Var þar jafn­framt vísað til þess í frum­varp­inu að í til­efni af seinna mál­inu efndi stjórn­skip­unar- og eft­ir­lits­nefnd Alþingis til opins fundar um vernd tján­ing­ar­frelsis 19. októ­ber 2017 þar sem ræddar voru hug­myndir um að lögum yrði breytt í þá veru að mat á lög­banns­beiðnum er beindust gegn fjöl­miðlum yrði fært til dóm­ara.“

Seldi í Sjóð 9 og losnaði undan 50 milljóna kúluláni

Umfjöllun fjöl­miðl­anna um mál Bjarna hófst 6. októ­ber 2017 með ítar­legum frétta­skýr­ingum um við­skipti hans og fjöl­skyldu hans í kringum banka­hrunið 2008.

Kom meðal ann­ars fram að Bjarni Bene­dikts­son hefði selt allar eignir sínar í Sjóði 9 hjá Glitni dag­ana 2. til 6. októ­ber 2008 og að faðir hans hefði verið leystur undan sjálf­skuld­ar­á­byrgð hjá bank­anum skömmu fyrir hrun.

Stundin fjall­aði svo ítar­lega um kaup Eng­ey­inga á Olíu­fé­lag­inu árið 2006 og hvernig yfir­takan var að miklu leyti fjár­mögnuð með kúlu­lánum.

Fram kom að Bjarni hefði verið los­aður undan 50 millj­óna kúlu­láni sem hann hafði tekið per­sónu­lega hjá Glitni og skuldin færð yfir á skuld­sett eign­ar­halds­fé­lag föður hans, Haf­silfur ehf., sem síðan var slitið eftir hrun. Slita­stjórn Glitnis tók málið til sér­stakrar skoð­unar enda fannst engin fund­ar­gerð þar sem skuld­skeyt­ingin var leyfð.