Benedikt Sveins­son var leystur undan sjálf­skuld­ar­á­byrgð vegna lána Glitnis til Haf­silf­urs, eign­ar­halds­fé­lags síns, í aðdrag­anda banka­hruns­ins.

Beiðni um nið­ur­fell­ingu sjálf­skuld­ar­á­byrgð­ar­innar barst í ágúst árið 2007 en var afgreidd í tölvu­kerfi bank­ans þann 29. sept­em­ber 2008, sama dag og Glitnir var þjóð­nýttur. Þremur dögum áður, þann 26. sept­em­ber, hafði Benedikt inn­leyst 500 millj­óna eignir úr Sjóði 9 og sent til Flórída. 

Hvort tveggja, nið­ur­fell­ing sjálf­skuld­ar­á­byrgð­ar­innar og 500 millj­óna greiðslan til Flórída, var á meðal þess sem slita­stjórn Glitnis tók til sér­stakrar skoð­unar á árunum eftir hrun sem mögu­leg rift­un­ar­mál í ljósi inn­herj­a­upp­lýs­inga sem talið var hugs­an­legt að Benedikt hefði búið yfir. Á end­anum þótti þó ekki ástæða til að láta reyna á málin fyrir dóm­stólum. 

Hlutabréfin seld eftir Vafningsfléttu

Í lok sept­em­ber 2008 hafði Benedikt þegar selt megnið af hluta­bréfum sínum í Glitni. Gögn frá bank­anum sem Stundin hefur undir höndum sýna að Benedikt og Haf­silfur seldu hluta­bréf í Glitni fyrir um 850 millj­ónir króna vik­urnar eftir Vafn­ings­flétt­una svoköll­uðu. Þetta er athygl­is­vert í ljósi þess að umrædd við­skiptaflétta gekk í meg­in­at­riðum út á að flytja áhætt­una á bak við stóran hlut­hafa Glitnis, Þátt International, yfir á Glitni en um leið að gefa bank­anum gálga­frest og koma í veg fyrir verð­fall hluta­bréfa.  

Eins og frægt er orðið fólu Einar og Benedikt Sveins­synir Bjarna Bene­dikts­syni umboð til að veð­setja hluta­bréf í félag­inu Vafningi fyrir hönd eign­ar­halds­fé­lag­anna BNT, Haf­silf­urs og Hró­mundar í febr­úar 2008. Þetta var for­senda þess að Glitnir gæti veitt 100 millj­óna evra pen­inga­mark­aðs­lán til Milestone þann 8. febr­úar. Sér­stakur sak­sókn­ari ákærði síðar þá Lárus Welding og Guðmund Hjalta­son og taldi lán­veit­ing­una hafa átt þátt í falli bank­ans. Þeir voru á end­anum sýkn­aðir í Hæsta­rétti sem taldi „ósannað að farið hafi verið umfram þá áhættu, sem bank­inn hafi talið við­un­andi“. Hins vegar kom skýrt fram í dómi Hæsta­réttar að eng­inn vafi væri á því að ásetn­ing­ur­inn á bak við lán­veit­ing­una hefði „staðið til mis­notk­unar“ og að hinir ákærðu hefðu tekið hags­muni lán­taka fram yfir hags­muni Glitnis. 

Keypti og seldi úr Sjóði 9

Í dóm­inum yfir Lárusi og Guðmundi er haft eftir Bjarna Bene­dikts­syni, sem bar vitni í mál­inu, að hann hefði „farið í Glitni banka hf. ann­að­hvort mánu­dag­inn 11. febr­úar eða þriðju­dag 12. febr­úar 2008 og und­ir­ritað veð­samn­ing­inn“. Það var einmitt um þetta leyti sem Benedikt fór að losa sig við hluta­bréf sín í Glitni. 

Benedikt seldi hluta­bréf Haf­silf­urs í Glitni fyrir tæpar 50 millj­ónir þann 12. febr­úar og fyrir 216 millj­ónir þremur dögum síðar. Haf­silfur keypti svo í Sjóði 9 fyrir sam­tals 332 millj­ónir dag­ana 19. og 20. febr­úar. Vikurnar á eftir inn­leysti Haf­silfur hátt í millj­arð íslenskra króna út úr sjóðnum; 600 millj­ónir dag­ana 25. og 26. febr­úar og 240 millj­ónir 18. mars. Undir lok mars­mán­aðar hafði Benedikt losað megnið af eignum Haf­silf­urs út úr Glitni og Sjóði 9. 

Benedikt seldi hluta­bréf í Glitni sem hann átti á eigin nafni fyrir 590 millj­ónir þann 18. febr­úar 2008 en keypti í Sjóði 9 fyrir 600 millj­ónir tveimur dögum síðar. Vikurnar þar á eftir inn­leysti hann tæpar 450 millj­ónir úr Sjóði 9. Undir lok mars nam sölu­verð­mæti hluta­bréfa Bene­dikts sjálfs í bank­anum ekki nema 25,7 millj­ónum sam­kvæmt hlut­hafa­skrá Glitnis. Hafði hann þá selt hluta­bréf sín og Haf­silf­urs fyrir sam­tals um 850 millj­ónir á þeim örfáu vikum sem liðið höfðu frá því að hann tók þátt í Vafn­ings­flétt­unni.

Ekkert aðhafst vegna færslunnar til Flórída

Eftir því sem leið á sept­em­ber­mánuð varð ljóst að Glitnir átti við veru­legan vanda að stríða. Nordea hætti við að kaupa eignir bank­ans í Noregi þann 23. sept­em­ber auk þess sem Bayerische Land­es­bank hafn­aði fram­leng­ingu tveggja lána Glitnis upp á 150 millj­ónir evra. Þetta þýddi að bank­inn þurfti að end­ur­greiða 600 millj­óna lán innan fárra vikna. Þann 24. sept­em­ber óskaði svo Þor­steinn Már Bald­vins­son, stjórn­ar­for­maður Glitnis, eftir fundi með Davíð Oddssyni seðla­banka­stjóra til að biðja um lána­fyr­ir­greiðslu. Það var við þessar aðstæður, þann 26. sept­em­ber 2008, sem Benedikt Sveins­son inn­leysti 500 millj­ónir úr Sjóði 9 og flutti þær til Flórída. 

Kvitt­uninHér má sjá afrit af kvitt­un­inni fyrir 500 millj­óna milli­færsl­unni til Flórída.

Mynd: Stundin

Slita­stjórn Glitnis tók milli­færsl­una til skoð­unar eftir hrun. Í skjali frá slita­stjórn­inni sem Stundin hefur undir höndum er fjallað um hana með eft­ir­far­andi hætti: „500 mkr. inn­leystar 26. sept­em­ber 2008, greitt út í USD og inn á reikn­ing í Flórída. Varsla eða eigna­stýr­ing? Hver bað um inn­lausn­ina? […] Beðið eftir gögnum. Þarf að sýna fram á að við­kom­andi hafi búið yfir inn­herj­a­upp­lýs­ingum.“ Ekkert var aðhafst frekar í því máli. Hins vegar var lög­manns­stof­unni Lex, sem vann umtals­vert fyrir slita­stjórn­ina, falið að kanna hvernig stóð á því að sjálf­skuld­ar­á­byrgð Bene­dikts vegna lána Haf­silf­urs virt­ist hafa verið felld niður þann 29. sept­em­ber, dag­inn sem Glitnir var þjóð­nýttur.

Að því er fram kemur í minn­is­blaði sem lög­manns­stofan vann fyrir slita­stjórn­ina og skil­aði þann 13. sept­em­ber 2011 var beiðni um nið­ur­fell­ingu sjálf­skuld­ar­á­byrgðar Bene­dikts send milli starfs­manna Glitnis þann 29. sept­em­ber 2008. Þar kom fram að „skv. sam­þykktum þá var heim­ilað að fella niður sjálf­skuld­ar­á­byrgðir á sínum tíma en það átti alltaf eftir að ganga frá því í kerfum hjá okkur“. 

Eftir að tölvu­póst­ur­inn kom í leit­irnar við skoðun slita­stjórnar var send­andi pósts­ins kall­aður í skýrslu­töku til að gera grein fyrir ráð­stöf­un­inni. Hún vís­aði þá til þess að hafa fengið beiðn­ina frá Ara Sig­urðs­syni, þáver­andi lána­stjóra, um að ganga frá mál­inu á grund­velli bók­unar sem lána­nefnd Glitnis hafði sam­þykkt ári áður. 

„Ákvörðun bankans lá fyrir“

Umrædd bókun fannst síðar í gögnum bank­ans, en hún var úr fund­ar­gerð svo­kall­aðrar SME-lána­nefndar, sem tók ákvarð­anir um lán til lít­illa og með­al­stórra fyr­ir­tækja, dag­sett 9. ágúst 2007. Samkvæmt bók­un­inni námu skuldir Haf­silf­urs við bank­ann 1,6 millj­örðum, en lagt var til að sjálf­skuld­ar­á­byrgð Bene­dikts yrði felld niður og 500 millj­ónir los­aðar af hand­veð­settum reikn­ingi til fjár­fest­ingar utan bank­ans. Um leið yrði við­bót­ar­trygg­ing tekin í óskráðum hluta­bréfum upp á rúman millj­arð. Bankinn fengi veð í hluta­bréfum BNT hf. 

Þrátt fyrir að beiðnin hafi borist áfram innan bank­ans var sjálf­skuld­ar­á­byrgðin ekki felld úr gildi fyrr en 29. sept­em­ber. Benedikt hélt því fram í svar­bréfi, sem Hörður Felix Harð­ar­son hæsta­rétt­ar­lög­maður skrif­aði fyrir hans hönd, að per­sónu­leg ábyrgð hans á skuldum Haf­silf­urs hefði í raun fallið niður 9. ágúst 2007. „Í því sam­bandi skiptir engu hvort eða hvenær merk­ingar í tölvu­kerfum bank­ans um per­sónu­lega ábyrgð voru felldar út. Ákvörðun bank­ans lá fyrir á þessum tíma og var til­kynnt umbjóð­anda mínum sam­dæg­urs,“ segir í bréf­inu sem barst slita­stjórn Glitnis þann 24. ágúst 2011. 

„Er það mat okkar að sjálf­skuldar­ábyrgð Bene­dikts Sveins­sonar hafi rétti­lega verið felld niður“

Mannleg mistök

Með bréf­inu fylgdu yfir­lýs­ingar frá Bjarna Mark­ús­syni, sem var við­skipta­stjóri í einka­banka­þjón­ustu hjá Glitni þegar við­skiptin áttu sér stað, og Ara Sig­urðs­syni, sem var þá lána­stjóri. 

„Ég á ekki neina skýr­ingu á fram­an­greindri skrán­ingu í kerfum bank­ans, aðra en þá að farist hafi fyrir í bak­vinnslu bank­ans að fella ábyrgð­ina úr kerf­unum. Hitt liggur hins vegar alveg ljóst fyrir að ákvörðun um nið­ur­fell­ingu ábyrgð­ar­innar hafði verið tekin innan bank­ans löngu fyrir umrætt tíma­mark,“ segir í bréfi Bjarna Mark­ús­sonar. Bjarni er frændi Bene­dikts Sveins­sonar og sá um eigna­stýr­ingu fyrir hann og son hans, Bjarna Bene­dikts­son, um ára­bil. 

Ari tók í sama streng og Bjarni. Báðir stað­festu jafn­framt að Benedikt hefði sjálfur óskað eftir því að per­sónu­leg ábyrgð hans á skuldum Haf­silf­urs yrði felld niður. Með­fylgj­andi bréfi Bene­dikts voru einnig gögn sem stað­festu að hann hefði lagt fram þessar nýju trygg­ingar. Í ljósi þessa mælti LEX með því við slita­stjórn Glitnis að málið yrði látið niður falla. „Er það mat okkar að sjálf­skuld­ar­á­byrgð Bene­dikts Sveins­sonar hafi rétti­lega verið felld niður þann 9. ágúst 2007,“ segir í minn­is­blað­inu til slita­stjórnar. „Ástæður þess að ábyrgðin var enn skráð í tölvu­kerfum Glitnis má rekja til mann­legra mis­taka við bak­vinnslu og er það skýr­ing þess að hún var ekki felld brott úr tölvu­kerf­inu fyrr en þann 29. sept­em­ber 2008.“ 

Minn­is­blaðið frá Lex var ritað af lög­mönn­unum Þórunni Guð­munds­dóttur og Birgi Má Björns­syni. Þórunn er fyrr­ver­andi sam­starfs­kona Bjarna Bene­dikts­sonar á stof­unni og var kosin í banka­ráð Seðla­bank­ans árið 2015 að til­lögu Bjarna og end­ur­kosin í apríl síð­ast­liðnum. 

Félag Bene­dikts, Haf­silfur, átti síðar eftir að skipta um nafn og heita Malvík ehf. Samið var um upp­gjör skulda félags­ins við Íslands­banka þann 31. des­em­ber 2012 en sam­kvæmt slita­reikn­ingi námu leið­rétt­ing og eft­ir­gjöf skulda Malvíkur um 3,1 millj­arði árið 2012.