Í um eina mínútu hvarf sólin á bak við tunglið og myrkrið lagðist yfir landið. 

„Fólk þagnaði, við vorum einhvern veginn öll sameinuð undir skugga tunglsins, undir tunglnóttinni. Og það er bara gullfallegt.“

Sævar Helgi Bragason komst svo að orði þegar hann lýsti almyrkva á Íslandi. Hann sagðist hafa átt erfitt með að halda aftur af tárunum þegar þetta einstaka náttúruundur blasti við Íslendingum. 

„Á okkar tímum er erfitt að sameina okkur en ef eitthvað sameinar okkur þá er það það sem er fyrir ofan okkur,“ hélt Sævar Helgi áfram. 

Á meðan fólkið niðri á jörðu þagnaði barst þyrlusláttur af himni ofan. 

Allt þyrluflug fyrir almyrkvann var löngu upppantað og sölumenn höfðu ekki undan við að svara auðmönnum sem reyndu að yfirbjóða þá sem áttu þegar bókaðar ferðir. 

Reykjavíkurflugvöllur fylltist af einkaþotum og firðirnir af snekkjum auðmanna. 

Hitinn í Evrópu 

Á einni og hálfri klukkustund valda ríkustu menn heims að meðaltali meiri kolefnislosun með mengandi fjárfestingum, einkaþotum og snekkjum en meðalmanneskja gerir alla sína ævi. 

Í úttekt Oxfam frá árinu 2024 kom fram að einkaþotur Jeff Bezos losuðu jafnmikið kolefni og meðalstarfsmaður Amazon í Bandaríkjunum myndi gera á 207 árum. Fjárfestingar 50 ríkustu manna heims valda síðan að meðaltali um 340 sinnum meiri losun en samanlögð losun þeirra vegna ferða á einkaþotum og snekkjum. Orðið sem var notað yfir þetta var: „Loftslagsrán“. 

Hamfarahlýnun var ein stærsta áskorun sumarsins í Evrópu, þar sem júní og júlímánuður voru heitasta tímabil sem mælst hefur frá upphafi mælinga í vesturhluta álfunnar. Hiti sem magnast upp við þurrka, loftmengun og gróðurelda skapar hættu á dauðsföllum. Í Frakklandi bárust fréttir af fjölda ungs fólks sem drukknaði í tilraun til að kæla sig niður í ám og stöðuvötnum, börnum sem létust í bifreiðum af völdum hitans og á Spáni brunnu ferðamenn á flótta undan skógareldum. Talið er að um 12 þúsund umfram dauðsföll hafi orðið í hitabylgjum í Evrópu, samkvæmt úttekt AFP. 

Öfgar í veðurfari verða algengari með hverju árinu. Flóð, þurrkar, eldar og hitabeltisstormar. Hér á Íslandi er birtingarmyndin önnur, þar sem hamfarahlýnun gæti valdið því að Ísland kólnar. 

Í janúar mældist hitastig í heiminum 0,51 °C yfir áætlunum, júní varð næstheitasti júnímánuður sem mælst hefur á heimsvísu og yfirborðshiti heimshafa utan heimskautasvæðisins hefur aldrei verið hærri en í júlí. Hlýnun hafsins stuðlar að hækkandi sjávarstöðu og hefur afleiðingar fyrir kóralrif og fæðukeðjur, fiska, fugla – og hvali. 

Hvali sem einn íslenski auðmaðurinn er svo staðráðinn í að veiða að nú þegar hann viðurkennir loks að það sé ekki lengur markaður fyrir hvalkjöt ætlar hann að mauka þá niður í járntöflur, í stað þess að láta af veiðunum. 

Er nauðsynlegt að skjóta þá?

Elon MuskRíkasti maður heims og fyrsti billjónamæringurinn.

Mynd: AFP

Deyja á Mars 

Þegar jörðin brennur hafa milljarðamæringar fundið lausn. 

Á meðan sumir þeirra hafa gert það sér til skemmtunar að fara út í geim, hafa aðrir lýst áformum um að flytja þangað þungan og mengandi iðnað frá jörðinni eða jafnvel koma mannkyninu fyrir á annarri plánetu.

„Það er grundvallarmunur, ef við horfum til framtíðar, á mannkyni sem er orðið að geimfarandi siðmenningu, sem heldur út í geiminn og kannar stjörnurnar … og mannkyni sem er að eilífu bundið við jörðina þar til einhver framtíðarviðburður leiðir að lokum til útrýmingar þess,“ sagði Elon Musk í TED-fyrirlestri árið 2013. Áður hafði hann sagt að lykillinn að því væri að framleiða endurnýtanlegar eldflaugar. „Að ná því markmiði væri sambærilegt við það sem Wright-bræðurnir gerðu. Þetta er grundvallarforsendan fyrir því að mannkynið geti orðið geimfarandi siðmenning. Ameríka hefði aldrei verið nýlenduvædd ef skip hefðu ekki verið endurnýtanleg.“

Von hans er að koma fólki til Mars áður en hann fellur frá. „Ég held að það væri frábært að fæðast á jörðinni og deyja á Mars.“

Milljón dala á mínútu 

Síðastliðið ár jókst verðmat fyrirtækja í eigu Elon Musk að meðaltali um rúmlega eina milljón dala á mínútu, en á meðal fyrirtækja sem hann á hlut í eru geimferðarfyrirtækið SpaceX, rafbílaframleiðandinn Tesla, gervigreindarfyrirtækið xAI, jarðgangafyrirtækið The Boring Company og heilatæknifyrirtækið Neuralink. 

Sem forstjóri Tesla fékk hann 2,5 milljónum sinnum hærri heildartekjur en meðalstarfsmaður fyrirtækisins. Launabilið á milli forstjóra og starfsmanna fer hratt vaxandi í Bandaríkjunum. Ef Elon Musk er undanskilinn var hlutfallið að meðaltali 312 á móti einum í fyrra. Meirihluti forstjóra S&P 500 fyrirtækjanna þénaði meira á einum degi en miðgildi launa bandarískra launþega var á einu ári. 

Hluta af auðæfum hans var varið í að koma Donald Trump aftur til valda, sem síðan veitti honum hlutverk innan ríkisstjórnarinnar. Hlutverk hans var að leggja niður eða veikja hluta af bandaríska stjórnkerfinu sem sinnti þeim sem verst voru staddir í samfélaginu, bæði þar í landi og víða um heim. Á meðan fengu fyrirtæki í hans eigu ábatasama opinbera samninga. Um fimmtungur tekna SpaceX kemur frá bandaríska alríkinu, en fyrirtækið hefur greitt lítinn sem engan alríkistekjuskatt, meðal annars vegna skattaívilnana ríkisstjórnarinnar. Í sumar markaði Elon Musk tímamót í sögunni þegar hann varð fyrsti billjónamæringur heims, þegar SpaceX fór á hlutabréfamarkað. 

Nú segir hann: „Peningar munu ekki skipta máli árið 2036.“

Gagnaver allsnægtarlandsins 

Eins og hann lýsir því munu gervigreind og vélmenni þá hafa skapað slíka gnægð að vörur og þjónusta verði ódýrari, vinna að mestu valkvæð og peningar óþarfir. Í heimi gnægtar muni: „Allir geta fengið allt sem þeim dettur í hug“.

Í þessari heimssýn er ekki litið til þess að skortur mun ekki hverfa heldur færast yfir á aðrar auðlindir, eins og orku, land, hráefni og tíma. Samkvæmt Alþjóðaorkumálastofnuninni getur dæmigert gagnaver fyrir gervigreind notað álíka mikið rafmagn og 100 þúsund heimili. Stærstu gagnaverin sem nú er verið að reisa gætu notað tuttugufalt meiri orku. Gert er ráð fyrir að raforkunotkun gagnavera í heiminum tvöfaldist fyrir 2030.

Donald Trump lýsti hrifningu sinni á þessum byggingum, sem geta verið allt að fjögurra til fimm kílómetra langar, sagði hann. Til samanburðar er lengsta blokkin á Íslandi 300 metrar, með 20 stigagöngum. Hún er stundum kölluð langavitleysan og stendur við þrjár götur. Græna gímaldið er 120 metra langt. Það þarf því kannski engan að undra að það vakti reiði íbúa þegar samþykkt var að reisa gagnaver í Utah sem er tvisvar sinnum stærra en Manhattan. 

„Ísland hefur alla burði til að verða alvöru keppinautur í baráttunni um starfsemi gagnavera,“ skrifar framkvæmdastjóri sviðs sölu- og þjónustu hjá Landsvirkjun.

Landsvirkjun, sem eitt sinn reyndi að selja erlendum auðkýfingum hugmyndina um að hér væri hægt að virkja því sem nemur nánast öllum ám og fossum landsins – eins og rithöfundurinn Andri Snær Magnason benti á í Draumalandinu.  

„Iceland, together.is,“ skrifaði Ivanka Trump eftir ferðalag fjölskyldunnar til landsins. 

Gagnaver geta orðið „stærri en olía“, sagði faðir hennar, Donald Trump. 

Ivanka Trump og Jared KushnerNutu lífsins á Íslandi.

Þegar gulli rignir 

Hvað sem verður, þá skipta peningar enn máli. 

Forseti Bandaríkjanna er milljarðamæringur sem hét því að leiða Bandaríkin inn í nýtt gullaldarskeið, skreytti veggi forsetaskrifstofunnar með gulli og birti gervigreindarmyndband þar sem gulli rigndi yfir Hvíta húsið. 

Gulli rignir í vasa hans. Sem og tæknirisa sem studdu framboðið. 

Viðskiptahagsmunir forsetans liggja meðal annars í atvinnugreinum sem ríkisstjórn hans setur reglur um. Enginn forseti hefur hagnast eins mikið á forsetatíð sinni og hann. Í fyrra, fyrsta árinu í seinni forsetatíð hans, hagnaðist hann um 2,4 milljarða dala samanborið við 760 milljónir árið áður. Forbes mat hreina eign hans á 6,5 milljarða dali í vor.

Ríkisstjórn hans er einnig sú ríkasta í sögu Bandaríkjanna. Financial Times metur samanlagðan auð ríkisstjórnarinnar á um 14 milljarða dala. Stefna ríkisstjórnarinnar, Big Beautiful Bill, er síðan til þess fallin að lækka skattgreiðslur tekjuhæsta 0,1% á meðan þrengt er að tekjulægri hópum, öryggiskerfi eru skorin niður og dregið úr umhverfisvernd. Það er ekki tilviljun að auður milljarðamæringa jókst þrisvar sinnum hraðar í fyrra en undanfarin ár þar á undan og náði sögulegu hámarki.  

Ungt fólk í Bandaríkjunum deilir ekki framtíðarsýn Elon Musk um allsnægtarlandið. 

Þvert á móti lýsir það vantrausti gagnvart milljarðamæringunum sem leiða gervigreindarfyrirtækin, efasemdum um að gervigreind muni auka hag þeirra og lýsa núverandi efnahagsástandi ýmist sem slæmu eða mjög slæmu. Meirihluti Bandaríkjamanna er reyndar óánægður með efnahagsstjórn forsetans. 

En milljarðamæringar í orkugeiranum hafa hagnast um 300 milljónir dala á dag frá upphafi stríðsins í Íran. 

Skora á stjórnvöld

Þessi þróun er ekki bundin við Bandaríkin. Innan Evrópusambandsins jókst auður 440 milljarðamæringa um 370 milljónir evra á dag. Meirihluta auðæfanna mátti rekja til arfs, einokunarvalds eða tengsla við valdamikla aðila. Talið er að fjöldi milljarðamæringa nái nýjum hæðum á næstu fimm árum. 

Fyrr á árinu skoruðu um 400 auðmenn frá 24 löndum á leiðtoga heimsins að bregðast við sívaxandi bili á milli hinna ríkustu og annarra með því að hækka skatta á hina ríku. Í opnu bréfi lýstu þeir áhyggjum af því að auðugasta fólk samfélagsins kaupi sér pólitísk áhrif: 

„Örfáir alþjóðlegir auðjöfrar með gríðarlegan auð hafa keypt upp lýðræðiskerfi okkar, náð tökum á ríkisstjórnum okkar, þaggað niður í frjálsum fjölmiðlum, náð kverkataki á tækni og nýsköpun, aukið fátækt og félagslega útilokun og hraðað hnignun plánetunnar okkar. Það sem við öll metum mikils, jafnt rík sem fátæk, er að grotna niður vegna þeirra sem eru staðráðnir í að breikka bilið milli gríðarlegra valda sinna og allra annarra.“

Auður felur í sér völd. 

Hagsmunir almennings eða auðmanna 

„Við getum annaðhvort búið við lýðræði eða safnað gríðarlegum auð á hendur fárra,“ sagði Louis Brandeis, fyrrverandi dómari við Hæstarétt Bandaríkjanna. „En við getum ekki gert hvort tveggja.“

Lýðræði veitir jafnan kosningarétt en tryggir ekki jafnt pólitískt vald þegar misskipting veldur því að hinir ríku geta fjármagnað framboð, haft áhrif á stefnu og greitt fyrir hagsmunagæslu til að verja stöðu sína. Milljarðamæringar hafa öðlast ráðandi stöðu í fjölmiðlum og eiga meira en helming stærstu fjölmiðlafyrirtækja heims sem og samfélagsmiðlana. 

Hér á Íslandi tapar móðurfélag Morgunblaðsins milljón á dag en fær nýtt hlutafé frá eigendum, hópi útgerðarmanna sem hafa hag af óbreyttu ástandi. Samkeppniseftirlitið hefur varað við því að hagsmunaaðilar fjármagni hallarekstur fjölmiðla í þeim tilgangi að ná fram sérhagsmunum. Eigendur Morgunblaðsins hafa lýst því yfir að þeir tóku miðilinn yfir til að berjast fyrir eigin hagsmunum.

Hagsmunir hinna ríkustu fara ekki alltaf saman með hagsmunum almennings. 

Þá skiptir einu hvort sem um er að ræða ríkustu menn heims eða þá sem fara með völdin í íslensku viðskiptalífi – þó að ítrekað sé reynt að telja almenningi trú um að honum sé best borgið með því að verja hag þeirra sem eiga hér allt og telja sig jafnvel mega allt. 

Ólík staða

Lítil dæmisaga birtist óvænt í kvöldfréttum RÚV í vikunni þegar rætt var við Þorvald H. Gissurarson, eiganda ÞG verks, sem er umsvifamikið á byggingar- og húsnæðismarkaði. Þorvaldur hefur unnið hörðum höndum að uppbyggingu fyrirtækisins og skipar 27. sæti á Hátekjulista Heimildarinnar. 

Á síðasta ári voru launatekjur hans 52 milljónir og fjármagnstekjurnar 552,4 milljónir. Samanlagðar árstekjur hans voru því rúmar 600 milljónir – eða um 50 milljónir á mánuði. Til samanburðar var meðaltal launa á síðasta ári 913 þúsund krónur fyrir fulla vinnu, en 64% launþega voru undir meðaltalinu. Launþegi á meðallaunum væri því 55 mánuði að vinna sér inn launin sem hann fær á einum mánuði.  En þar sem tekjur hans eru að uppistöðu fjármagnstekjur greiðir hann líka lægri skattprósentu en almennir launþegar. 

Í viðtalinu klæddist hann stuttermabol sem kostar um 195 þúsund krónur. 

Gróðinn streymir í óskyldar greinar 

Hátekjulisti Heimildarinnar er birtur í dag. Þegar hátekjulistinn birtist fyrst árið 2019 voru fjórir á listanum með yfir milljarð íslenskra króna í tekjur. Tveir þeirra voru með rúma tvo milljarða í árstekjur, sem mátti rekja til sölu fasteignaþróunarverkefna. 

Tekjuhæsti Íslendingurinn í fyrra var með rúma fjóra milljarða í árstekjur og tólf einstaklingar voru með meira en milljarð í tekjur. Tveir þeirra eru bræður, erfingjar Pálma Jónssonar, sem gjarnan var kenndur við viðskiptaveldið í Hagkaup. Erfingjar íslenskra auðmanna hafa margir sankað að sér miklum auði á síðustu árum. Fyrir nokkrum árum röðuðu erfingjar útgerðarfyrirtækisins Vísis sér í efstu sæti hátekjulistans. Þeir sem selja kvóta eða fá hann í arf hafa verið áberandi á hátekjulistanum í gegnum tíðina. Þannig hefur hátekjulistinn veitt vísbendingu um raunverulegt virði kvótans, þótt tekjudreifing sé ójafnari en listinn sýnir. 

Í fyrra toppuðu útgerðarkóngar hátekjulistann um allt land, sumir með milljarða í tekjur hver. Hjónin fyrrverandi sem áttu ráðandi hlut í Samherja, Þorsteinn Már Baldvinsson og Helga S. Guðmundsdóttir, trónuðu á toppi listans, með 4,7 og 4,6 milljarða í árstekjur. Í ár eru þau enn á hátekjulistanum, en hafa fallið niður í 181. og 781. sæti. Nú eru nokkur ár síðan börnin þeirra erfðu hlut foreldra sinna og högnuðust um tíu milljarða á skömmum tíma. Baldvin Þorsteinsson tók við sem forstjóri Samherja og eignaðist erlenda starfsemi félagsins. Hann lendir í 288. sæti listans. Nafn Kötlu, systur hans, er hins vegar hvergi að finna á hátekjulistanum. Á sama tíma skilaði Samherji 8,5 milljarða hagnaði árið 2025. Í árslok námu eignir félagsins 131,3 milljörðum og eigið fé 99,6 milljörðum. Eiginfjárhlutfall var 75,8 prósent. Fá fyrirtæki á landinu hafa verið jafn arðbær. 

Sex fjölskyldur eiga um helming kvótans og gróðinn streymir í óskyldar greinar og til næstu kynslóða. 

Þannig hefur auður sem myndast í atvinnugrein sem byggir á takmarkaðri sameiginlegri auðlind þjóðarinnar orðið grunnur að eignarhaldi og áhrifum í öðrum atvinnugreinum.

Þorsteinn Már BaldvinssonFéll hratt niður Hátekjulistann. Listinn nær ekki yfir þá sem eiga mest á Íslandi, heldur þá sem greiða sér hæstu tekjurnar.

Mynd: Davíð Þór

Hart barist gegn breytingum 

Þótt Hátekjulisti Heimildarinnar sé sá eini sem tekur einnig mið af fjármagnstekjum er hann þeim annmörkum háður að tekjuhæsta eina prósentið samanstendur ekki endilega af þeim sem eiga mest. Eftir að auðlegðarskattur var lagður af eru eignir ekki skattlagðar sérstaklega. 

Hér hefur verið komið upp kerfi þar sem þeir sem hafa mest umleikis geta sparað sér háar fjárhæðir í skattgreiðslur. Fyrir það fyrsta bera fjármagnstekjur aðeins 22% skattprósentu, á meðan 46,29% skattur er greiddur af tekjum yfir 1,3 milljónir. En það eru líka aðrar leiðir. 

„Síðastliðinn áratug eða svo hefur í rauninni stór hluti af eigna- og tekjumynduninni verið falinn inni í eignarhaldsfélögum. Það sem kemur fram á skattaskýrslunum er svo bara það sem fólki þóknast að greiða sér í laun. Þannig að eignirnar safnast upp í eignarhaldsfélögum,“ skrifaði Indriði Þorláksson, fyrrverandi ríkisskattstjóri. 

Sjávarútvegsfyrirtæki eru flest í eigu eignarhaldsfélaga en ekki skráð beint á raunverulega eigendur. Með því skapast skattahagræði. Arður sem eignarhaldsfélag fær frá rekstrarfélagi er skattfrjáls. Það sama á við um söluhagnað ef félagið selur hlut af eign sinni. Á meðan hagnaðurinn er ekki greiddur út safnast hann upp sem eigið fé en verðmæti hlutarins eykst sem því nemur.

Auðurinn er síðan nýttur til frekari fjárfestinga. 

Nú hafa þeir sem högnuðust á kvótakerfinu fjárfest í flutningsleiðum, fasteignum, matvælaframleiðslu, matvöruverslunum, heildsölu, veitingarekstri, tryggingum, eldsneyti, orkufyrirtækjum og svo framvegis. Niðurstaðan er sú að fjársterkasta fólkið getur sig nánast hvergi hreyft án þess að auður þeirra aukist. 

Það þarf því engan að undra að hér sé hart barist gegn breytingum.

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu dynur áróðurinn á fólki. 

Skattar, skattar, skattar

Þegar milljarðamæringar heimsins berjast gegn breytingum sem hamla áframhaldandi auðsöfnun þá þarf að sýna mótstöðu – ef vilji er til þess að hægja á þessari þróun eða breyta af leið. 

Hér er kannski vert að halda til haga að alhæfingar eru til einföldunar: Ekki allir milljarðamæringar fjárfesta í mengandi iðnaði, fljúga um á einkaþotum, fá sínu fram gegn vafasömum greiðslum, fella heilu bankakerfin eða nýta völd sín til að hafa áhrif á stefnu stjórnvalda til að draga úr regluverki og skattheimtu. 

Sumir reyna jafnvel að nýta auð sinn til góðs – til að spyrna við loftslagsvá og lýðræðisógn. 

En þegar hollenski sagnfræðingurinn Rutger Bregman sat Alþjóðaefnahagsráðstefnuna í Davos fyrir nokkrum árum, horfðist hann í augu við þetta fólk: „Ég heyri fólk tala um þátttöku, réttlæti, jöfnuð og gagnsæi en nánast enginn nefnir hið raunverulega vandamál, sem er skattaundanskot, er það ekki? Og að hinir ríku greiða einfaldlega ekki sanngjarnan hlut sinn.“ 

Þangað hefðu um 1.500 einkaþotur flogið með ráðstefnugesti sem hlýddu á David Attenborough tala um loftslagsbreytingar, hélt hann áfram, en enginn hefði talað um mikilvægi þess að hækka skatta á hina ríku. Mestur auður yrði ekki til á toppnum heldur væri hann gleyptur þar. „Mér líður eins og ég sé á ráðstefnu slökkviliðsmanna þar sem enginn má tala um vatn.“

Skilaboðin eru þau að hægt er að knýja fram breytingar og byggja upp réttlátara efnahagskerfi sem byggir á sjálfbærni og jöfnuði.  

Samfylkingin boðaði réttlátara skattkerfi í aðdraganda kosninga. Áður hafði fyrri ríkisstjórn boðað slíkt hið sama. „Um það hefur verið talað í tuttugu ár en nú er kominn tími aðgerða,“ sagði þáverandi forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir. „Kominn tími til.“ 

Lengsta málþóf sögunnar

Stærsta skrefið sem hefur verið stigið í þá átt á síðustu árum var tekið í fyrra þegar ný lög tóku gildi um veiðigjöld. Fyrir vikið upphófst á Alþingi eitt lengsta málþóf í sögunni, þar sem stjórnarandstaðan lagðist hart gegn breytingunum.

Ríkisstjórnin lagði áherslu á að um væri að ræða leiðréttingu sem miðar að því að veiðigjaldið endurspegli raunverulegt aflaverðmæti. Verðmæti aflans hafi lengi verið vanmetið, meðal annars vegna innri verðlagningar fyrirtækja. Eftir sem áður væri reiknireglan sú sama: „Af hagnaði útgerða af veiðum fær þjóðin einn þriðja, útgerðin tvo þriðju,“ sagði Hanna Katrín Friðriksson atvinnuvegaráðherra. Bent var á að heildarkostnaður við þjónustu ríkisins við sjávarútveg hafi verið um 11 milljarðar króna árið 2023 og tekjur af veiðigjaldi ekki staðið undir þeim grunnkostnaði. Ef tekið hefði verið mið af raunverulegu aflaverði hefðu veiðigjöldin hækkað um tíu milljarða. 

Athygli vakti að árstekjur hjónanna fyrrverandi sem skipuðu efstu sæti Hátekjulista Heimildarinnar í fyrra, hefðu ein og sér nánast dugað til þess að greiða alla hækkun veiðigjalda. 

„Þar er verið að bregðast við ákalli þjóðarinnar um sanngjarnari skiptingu á arðseminni sem sprettur af nýtingu þjóðarauðlindar,“ sagði þingmaður Samfylkingarinnar. 

Von um breytingar

Með skýru ákalli um breytingar er enn von. 

Ef einhvern lærdóm er hægt að draga af almyrkva þá er það kannski þessi: Þegar allt verður svart birtir aftur til.