Í barnæsku minni á Íslandi var oft talað um að þessi eða hinn væri „genetískur framsóknarmaður“. Þetta var vitaskuld í gamni sagt, en öllu gamni fylgir nokkur alvara. Rannsóknir síðustu áratuga hafa leitt í ljós að ýmis persónueinkenni, sem sérkenna okkur sem einstaklinga og beina okkur í siðferðilegar og pólitískar áttir, eiga sér erfðafræðilegan grunn sem kann að vera erfitt að uppræta með einberum viljastyrk. Nemendur í sálfræði hafa gaman að því að greina persónuleika þeirra sem virkastir (og einatt öfgafyllstir) eru á samfélagsmiðlum út frá skrifum þeirra þar; og slíkt mat getur verið upplýsandi þó að það sé varla fræðilega nákvæmt. Núverandi Bandaríkjaforseti er til að mynda oft flokkaður sem „sjálfhverfur“ og „samviskulaus“ þó að hann hafi naumast tekið nein formleg sálfræðipróf til að leiða slíkt í ljós. Ein grunnhugmyndin er sú að skautunin á samfélagsmiðlum sé að miklu leyti genetísk og siðferðiskennd einstaklinga, sem og dómgreind þeirra til að taka ákvarðanir í stórum málum (svo sem komandi þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi), sé að talsverðu leyti afsprengi þátta sem þeir hafa ekki fullt vald yfir. Þessar bollaleggingar eru áhugaverðar, en tengslin milli erfða, persónueinkenna og siðferðilegrar dómgreindar eða ákvarðanatöku eru býsna flókin – og ekki allt sem sýnist í fljótu bragði.

Stóru persónuleikaþættirnir fimm

Flestir hafa heyrt talað um stóru persónleikaþættina fimm (e. „Big Five“): víðsýni, samviskusemi, úthverfu, viðkunnanleika og taugaveiklun (sem er þó frekar óheppileg þýðing á „neuroticism“ þar sem það nær ekki einungis yfir streitu og kvíða heldur líka reiðigirni og öfundsýki). Þó að sálfræðinga greini á um erfðaþátt þessara fimm persónueinkenna þá er ágiskunin venjulega á bilinu 50-70%.

Það sem ruglar fólk oft í ríminu er að nöfnin á þessum þáttum og andhverfum þeirra (svo sem samviskusemi andspænis samviskuleysi eða víðsýni andspænis þröngsýni) hafa sterk siðferðileg blæbrigði. Ef til að mynda kæmi í ljós í sálfræðiprófum (sem ekki kæmi á óvart) að nei-fólkið í þjóðaratkvæðagreiðslunni um ESB-viðræður væri „þröngsýnna“ en já-fólkið gætu viðbrögðin verið þau að núa þeim fyrrnefndu um nasir að vera siðferðilega vanþroskaðri. En ef við köfum dýpra í skilgreiningar á þessum hugtökum kemur í ljós að þeim er ekki ætlað að flokka fólk eftir neinum siðferðilegum gæðakvörðum. „Þröngsýnni“ í skilningi „Big Five“ merkir einfaldlega „ekki eins opinn fyrir nýjungum eða breytingum“ – sem vitaskuld þarf ekki að vera löstur í fari fólks. Frekari dæmi sýna þetta vel: Félagi í glæpagengi sem rekst vel í þeim hópi getur skorað hátt í „viðkunnanleika“ og „samviskusemi“ (sem „glæpon“), á meðan innhverfur og feiminn einstaklingur, sem virðist alla jafna áhugalítill um hagsmuni samfélagsheildarinnar, getur reynst siðferðilega traustur þegar á reynir.

Í stærstu alþjóðlegu rannsókn á siðferðilegri dómgreind („phronesis“) hingað til, sem rannsóknarsetrið mitt í Bretlandi stóð fyrir, komu í ljós sáralítil tengsl milli persónuleikaþáttanna fimm og traustrar siðferðilegrar ákvarðanatöku. Það sem meira er, það getur verið hættulegt að reyna að breyta þeim í eigin fari (ellegar í fari barna okkar eða nemenda). Góðkunningi minn var lengi prófessor í sálfræði við Harvard. Hann er afskaplega innhverfur og uppburðalaus og skoraði lágt í vinsældaprófum hjá nemendum, sem töldu hann leiðinlegan og húmorlausan. Hann tók þetta mjög nærri sér og ákvað að leika úthverfan kennara sem reytti af sér brandara í tímum og blandaði geði við nemendur á kaffistofunni milli tíma. Þessi leikaraskapur tókst svo vel að hann var valinn vinsælasti sálfræðikennarinn á Harvard í nokkur ár í röð. En þessi „tilraun“ gróf undan heilsu hans. Hann fékk magasár, bakverki og svefnraskanir. Það var ekki fyrr en vinur hans, geðlæknir, stakk upp á því að hann væri ef til vill ekki „trúr sjálfum sér“ sem augu hans opnuðust og hann ákvað að vera bara hann sjálfur í framtíðinni. Öll mein hans læknuðust sjálfkrafa (þó að vinsældaprófin versnuðu aftur).

Úthverft fólk skorar að vísu hærra í lífshamingjuprófum en innhverft, en ástæðan kann einfaldlega að vera sú að úthverfa fólkið sé viljugra til að tjá sig um eigin lífsgleði en hið innhverfa, fremur en að það sé í raun hamingjusamara. Það gildir því hið sama um persónuleikaþættina fimm og það sem frænka mín gamla sagði jafnan við mig þegar ég vildi drepa hvimleiða rauðmaura í gluggakistunni sem barn: „Best að láta þá eiga sig.“

Dökki persónuferningurinn

Dökku einkennin fjögur (sjálfhverfa, siðblinda, Makkíavellíanismi og sadismi) eru af allt öðru sauðahúsi en persónuleikaþættirnir fimm þó að þau séu (því miður) genetísk að talsverðu leyti líka, trúlega á bilinu 40-60%. Fyrrnefnd rannsókn okkar í Birmingham leiddi í ljós að þrjú af þessum einkennum hafa mjög sterka neikvæða fylgni við siðferðilega dómgreind; og mælitæki okkar sýnir fram á siðferðilegan skaða þessarara einkenna betur en þekktar mælingar Jonathans Haidt á siðferðilegum grunnþáttum (e. „Moral Foundations Theory“). Það hefði raunar verið reiðarslag fyrir okkur ef mælikvarði okkar á siðferðilegri dómgreind hefði ekki leitt í ljós að siðferðisskyn sé andstætt dökka ferningnum!

Aðrar nýlegar rannsóknir sýna tengsl milli pólitískrar skautunar og þessara fjögurra dökku einkenna, þó að þær svari ekki spurningunni hvers vegna skautunin aukist sífellt þó að þessi fjögur einkenni hafa væntanlega fylgt mannkyninu (erfðafræðilega og samfélagslega) frá alda öðli. Hvað sem því líður þá gildir allt annað um dökka ferninginn en stóru persónueinkennin fimm: Vitaskuld ber okkur að reyna að lágmarka dökku einkennin í fari okkar sjálfra og þeirra sem við berum uppeldislega ábyrgð á, að svo miklu leyti sem það er unnt.

Eitt kom okkur samt á óvart í rannsókn okkar. Það reyndist ekki mikil fylgni milli sjálfhverfu og skorts á siðferðilegri dómgreind. Í ljós kom að sumir einstaklingar sem fengu háa heildareinkunn fyrir siðferðilega dómgreind (bæði sjálfmetna og mælanlega hlutlægt) voru líka með tiltölulega hátt skor í sjálfhverfu. Þetta staðfestir ef til vill gamla en umdeilda kenningu Aristótelesar um að helstu velgjörðarmenn mannkyns séu oft sjálflægir og uppteknir af eigin orðspori: „stórmennin“ eða „stórsálirnar“ sem hann nefndi svo („megalopsychos“). Hugmyndin er þá sú að „stórmenni“, á borð við Bill Gates í nútímanum sem ferðast um Afríku til að gefa fátækum skólabörnum fartölvur, séu oft uppteknari af því að „sýnast góðir“ en að „vera góðir“, en til þess að sýnast góðir þurfi þeir vitaskuld að taka siðferðilega burðugar ákvarðanir (út á við). Auðvitað myndu margir segja að slík breytni sé ekki raunverulega siðleg heldur einungis upp á punt – en stundum skipta afleiðingar ákvarðana meiri máli en hinn huldi ásetningur.

Niðurstaða okkar var því sú að þó að þrjú af dökku persónueinkennunum fjórum séu greinilega siðferðilega skaðvæn þá sé sjálfhverfa ekki endilega vísbending um mannvonsku eða lágan siðferðisþröskuld. Það sem skiptir máli er nákvæmlega um hvað sjálfsmynd sjálfhverfu einstaklinganna hverfist (og þeir eru ekki allir eins og Donald Trump).

Höfundur er prófessor í heimspeki við Háskólann í Birmingham.