Það er ein af brellum sög­unnar að þegar Filippus 6. Spán­ar­kon­ungur tekur sér sæti í stúkunni í Allianz Arena í München í dag til að horfa á leik Spán­verja og Frakka í und­an­úr­slitum Evr­ópu­móts­ins í fót­bolta, þá er hann þar sem afsprengi kon­ungs­ættar frá Frakk­landi en sem var afsköffuð í hinu franska heima­landi sínu fyrir 176 árum.

Filippus er nefni­lega af Bourbon-ætt­inni frönsku sem tekin var til kon­ungs á Spáni árið 1700 þegar son­ar­sonur Loðvíks 14. sól­ar­kon­ungs Frakka var gerður kon­ungur á Spáni.

Frá því hvernig það vildi til og hvernig nokkrar helstu styrj­aldir Frakka og Spán­verja fram­gengu, frá því verður sagt hér.

Ekki þarf að koma á óvart þótt Frakk­land og Spánn hafi haft margt saman að sælda gegnum tíð­ina og ekki alltaf farið með friði hvort ríkið gegn öðru. Þetta eru jú nágranna­ríki og hafa bæði oftar en ekki verið í tölu stór­velda og því ýmist haft sam­eig­in­lega hags­muni eða þeir skar­ast illi­lega.

Hættu að skilja hverjir aðra á 9. öld

Bæði löndin voru undir stjórn Rómverja öldum saman og eiga að því leyti sam­eig­in­legan arf og tungu­mál beggja þró­uð­ust frá lat­ínu. Eftir að Róma­veldi í vestri féll komust bæði löndin undir germ­anska þjóð­flokka úr norðri og austri en á 8. öld skildu leiðir.

Þegar best lét í ríki Mára á Spáni var það mesta menn­ing­ar­ríki Evrópu. Frá þeim tíma eru meðal ann­ars glæsi­leg mann­virki í Granada, svo sem Alhambra-höllin.

(Nokkru seinna, eða á 9. öld er yfir­leitt sagt að tungu­málin hafi verið orðin svo ólík að franska og spænska hafi verið orðin aðskilin tungu­mál. Þar er raunar um mikla ein­földun að ræða en hún verður að duga hér.)

Mest­allur Spánn lenti á 8. öld undir múslimum sem gerðu inn­rás frá Norður-Afríku — voru kall­aðir Márar, já — en sókn Mára enn norðar á bóg­inn inn í Frakk­land var hins vegar hrundið. Héruð Baska og nokkur svæði í Galisíu á norð­vestur-Spáni komust þó aldrei undir stjórn Mára.

Fyrsta bókmenntaverkið á frönsku gerist á Spáni

Næstu 700 árin og rúm­lega það í sögu hins kristna Spánar fóru fyrst í að þola yfir­ráð Mára og því næst ýta þeim hægt og hægt út úr land­inu aftur.

Á meðan varð Frakk­land um stund risa­veldi í Evrópu undir stjórn Karls mikla (eða Karla­magn­úsar).

Athygl­is­vert er að þótt Pýrenea­fjöllin, sem mynda hin nátt­úru­legu landa­merki land­anna tveggja, hafi jafnan reynst slíkur far­ar­tálmi að þess eru afar fá dæmi — jafn­vel þegar sam­búð ríkj­anna hefur verst verið — að valds­herrar í öðru land­inu hafi bein­línis sent her sinn yfir fjöllin til að herja á nágrann­ann, þá snýst elsta bók­mennta­verkið, sem vitað er til að hafi verið skrifað á mið­öldum á frönsku (en ekki lat­ínu) um eina af þeim fáu her­ferðum.

Söngur Rólands.

Karlamagnús fer halloka — eða hvað?

Árið 778 var Karla­magnús mættur til Spánar og herj­aði þar á til­tekna stríðs­herra Mára en var reyndar í banda­lagi við aðra múslim­ska pót­in­táta, eins og gengur.

Roland fall­inn, Karla­magnús kveður ridd­ara sinn sem bjarg­aði her Frakka með vask­legri vörn sinni við Roncevaux-skarð. Þessi orr­usta er fót­bolta­liðum beggja landa áreið­an­lega mjög ofar­lega í huga í dag þegar lið ríkj­anna mæt­ast í München.

Líkt og af rælni braut Franka­kóngur niður borg­ar­múra höf­uð­borgar Baska (Pamplona) þótt hann ætti þá ekk­ert sér­stakt sök­ótt við Baska. Baskar hefndu sín hins vegar með því að ráð­ast á her Karla­magn­úsar er hann var á leið aftur heim um þrönga dali Pýrenea­fjalla.

Er þetta kallað orr­ustan í Roncevaux-skarði.

Hversu mik­ill bar­dag­inn var í raun er alveg óvíst en í sögum og sögu­kvæðum varð atburð­ur­inn afar dramat­ískur.

Kvæðið Rólands­söngur fjallar um hetju­lega vörn for­ingja eins í liði Karla­magn­úsar og þykir mik­ill dýr­gripur.

Endar með því að Roland fellur fyrir grimmum féndum Frakka en vörn hans verður rómuð.

Sagan fölsuð

Athygl­is­vert er að í kvæð­inu er sagan í raun fölsuð þannig að þar eru það Márar sem ráð­ast gegn hinum hjarta­hreina Roland og djörfum Frökkum en í raun­inni voru það sem sé Baskar.

Athygl­is­vert er — er það ekki? — með til­liti til bar­daga Frakka við Baska árið 778 að tveir helstu varn­ar­menn spænska fót­boltaliðs­ins í Þýska­landi eru báðir Baskar, sem fædd­ust og ólust upp í Frakk­landi, en kusu að spila fyrir Spán. Þetta eru Aymeric Laporte (t.v.) og Robin Le Normand (t.h.)

(Og má í því sam­bandi halda því til haga að bæði þjálf­ari og óvenju­margir liðs­menn spænska lands­liðs­ins í fót­bolta núna eru Baskar! Er ein­hver Roland í franska lið­inu nógu hug­djarfur til að verj­ast Böskum?! )

Nema hvað, þegar Spánn var aftur sam­ein­aður undir krist­inni stjórn í lok 15. aldar komst landið fljót­lega í hóp helstu stór­velda Evrópu, ekki síst eftir að sigl­ingar hófust og Spán­verjar rændu ókjörum af gulli, silfri og öðrum dýr­mætum vestur í Ameríku.

Barist á Ítalíu og Niðurlöndum

Þá hófst fljót­lega nún­ingur við nágrann­ana í Frakk­landi.

Með ýmsum aðferðum komust spænskir kon­ungar af Habs­borgar-ætt yfir miklar lendur á Ítalíu, sem hér má sjá með rauðum lit. Þessi svæði voru öldum saman bit­bein Frakka og Spán­verja, sem — nokkru seinna — lönd sem Spán­verjar gerðu til­kall til í Nið­ur­löndum og hér birt­ast rauð­gul.

Næstu tvær aldir kom oft til átaka milli spænskra her­sveita og franskra en hins vegar sner­ust þau átök eig­in­lega aldrei um landa­merkja­deilur við Pýrenea­fjöll og þar um slóðir var oft­ast kyrrt.

Átök ríkj­anna stóðu umfram allt um land­svæði á Ítalíu, sem bæði vildu kasta á eign sinni og áhrifa­valdi, og er tímar liðu einnig svæði í Nið­ur­löndum þar sem spænskir kóngar af Habs­borg­ara­ætt höfðu seilst til áhrifa.

Eru öll þau átök svo löng og flókin saga að hún verður að liggja milli hluta hér, en til alls­herj­ar­stríðs stór­veld­anna tveggja kom sem sé varla eða ekki.

Árið 1700 dró til hins vegar til tíð­inda.

Bourbonar birtast

Þá and­að­ist Karl 2. Spán­ar­kon­ungur aðeins 38 ára gam­all, lík­am­legt og and­legt flak eftir tveggja alda mark­vissa inn­ræktun Habs­borg­anna. Þá var svo komið að Spáni hafði mjög hnignað en Frakk­land var með veru­lega hýrri há eftir að ný grein kon­ungs­ætt­ar­innar þar, hinir svo­nefndu Bourbonar, sett­ust á valda­stóla 1589.

Karl 2. var af ætt Habs­borg­ara, Filippus 5. af ætt Bourbona. Í raun voru þeir þó náskyldir á ýmsa vegu.

Árið 1700 hafði Bourbona-kóng­ur­inn Loðvík 14. verið við völd í Frakk­landi í 57 ár.

Sól­kon­ung­ur­inn sjálfur.

Hann hafði beitt sínum miklu áhrifum til þess að ves­al­ing­ur­inn Karl Spán­ar­kon­ungur (sem aldrei var við konu kenndur í raun og veru og átti því ekki börn svo vitað sé) féllst á að Filippus, son­ur­sonur hins vold­uga Frakka­kóngs, var útnefndur rík­is­arfi á Spáni og tók nú við sem Spán­ar­kóngur þegar Karl geispaði gol­unni.

Filippus 5. var vissu­lega kom­inn af spænsku kon­ungs­ætt­inni, því amma hans (drottn­ing Loðvíks 14.) var kon­ungs­dóttir frá Spáni.

Sameinað ríki Frakklands og Spánar?

En nú þegar Bourbona-kóngur var sestur á kon­ungs­stól Spánar, þá hætti keppi­nautum Frakka að lít­ast á blik­una.

Spánn var vissu­lega ekki sama veldið og verið hafði en réði þó enn miklum löndum í Ameríkum — og þar var enn kostur á að arð­ræna íbúa — og átti sömu­leiðis ennþá lönd sín óskert í Nið­ur­löndum og á Ítalíu.

Spænski Bourbona-kóng­ur­inn Filippus átti nú öfl­ugt til­kall til kon­ungs­tignar á Frakk­landi líka, ef Loðvíki 14. þókn­að­ist að deyja ein­hvern tíma (sem ýmsir voru raunar farnir um að efast um að myndi ger­ast).

Bretum, Prússum og Aust­ur­rík­is­mönnum fannst óskemmti­leg sú til­hugsun að standa bráðum and­spænis sam­ein­uðu ríki Frakka og Spán­verja.

Þeir héldu því í stríð til að reyna að hrekja Bourbona-kóng­inn frá völdum á Spáni.

Frakkar sner­ust hins vegar til varnar fyrir hönd Spán­verja.

Spánarkóngur styður Frakka, ekki Spánverja

Spænska erfða­stríðið stóð frá 1701 til 1714. Barist var af mik­illi hörku og báru Frakkar hit­ann og þungan af stríð­inu fyrir sína hönd og Spán­verja, en þegar upp var staðið höfðu Frakkar tapað litlu landi en Spán­verjar miklu.

Því Spán­verjar misstu mörg helstu svæði sín á Nið­ur­löndum og á Ítalíu. Var nú enn ljós­ara en áður að Spánn var orð­inn eft­ir­bátur öfl­ug­ustu stór­velda í álf­unni.

Og Filippus 5. varð að skrifa undir að hann mundi aldrei gera til­kall til ríkis afa síns norðan Pýrenea­fjalla. Frakk­land og Spánn yrðu ekki sam­einuð þótt sama ættin réði báðum ríkjum.

Það sem eftir var af 18. öld­inni var Spánn yfir­leitt í banda­lagi með Frakk­landi og Filippus studdi venju­lega Frakk­land ef hags­munir ríkj­anna skörð­ust.

Engum duld­ist að Spáni fór enn hnign­andi sem stór­veldi, svo hin franska Bourbon-ætt megn­aði ber­sýni­lega ekki að snúa þeirri þróun við.

Þvert á móti, spænska ríkið varð gjald­þrota 1739 og var lengi að skríða saman eftir það.

Öllu hnignar

Frakk­land færð­ist hins vegar um stund enn í auk­ana en tók svo að hnigna og staðna líka.

Efna­hags­lega. Á Frakk­landi varð hins vegar mikil fram­þróun í hugsun allri, þar sem upp­lýs­ingin svo­kall­aða kom fram á sjón­ar­sviðið, en upp­lýs­ingar varð lítt vart á Spáni.

Eftir að bylt­ing braust út í Frakk­landi 1789 var Bourbon-ætt­inni hrundið frá völdum þar. Létu þá Spán­verjar ill­úð­lega við Frakka um skeið, og þótt­ust vera eitt­hvað, en reynd­ust ekki hafa styrk til neins.

Brátt neydd­ust þeir til að ganga í banda­lag við Frakka að nýju, fyrst bylt­ing­ar­stjórn­ina og síðan Napóleon keis­ara, og það var sam­eig­in­legur her­floti Frakka og Spán­verja sem Nelson flota­for­ingi sigr­aði í frægri sjóorr­ustu við Trafalgar-höfða á Spáni árið 1804.

Spánarkóngur kjölturakki

Þá var svo komið að Napóleon stýrði nýjasta Bourbona-kóngi Spán­verja, Karli 4., líkt og kjölturakka, enda var Karl áhuga­laus með öllu um land­stjórn en hafði virki­lega gaman af veiðum. Banda­lagið við Frakka varð á end­anum giska óvin­sælt með Spán­verjum, háum sem lágum, og þar kom að Ferd­ín­and 7. sonur Karls steypti honum af stóli og hugð­ist ybba sig eitt­hvað við Frakka.

Þá kom líka til upp­reisn­ar­innar 2. maí sem varð til­efni mál­verks Goya, aðal­myndar þessa stutta pistils.

Napóleon Bonap­arte gerði stóra bróður sinn, Jósef, fyrst að kóngi í Napólí en síðan á Spáni 1808. Spán­verjar kunnu illa við send­ing­una. En Jósef fékk að ganga um í fal­legum fötum þau ár sem hann tald­ist kóngur á Spáni.

Þetta var árið 1808 og Napóleon þótti nú kom­inn tími til að tuska Spán­verja almenni­lega til. Hann brun­aði nú með her sinn yfir Pýrenea­fjöllin og braut allt undir sig á skömmum tíma. Endaði svo Napóleon með því að vísa kónga­feðg­unum báðum úr hásæt­inu en setti þar bróður sinn Jósef.

Hafði þá Bonap­arte-ættin frá Korsíku á einum ára­tug leyst Bourbon-ætt­ina af hólmi í hásætum bæði Frakk­lands og Spánar. 

Napóleon niðurlægir Frakka

En þarna gekk Napóleon of langt. Spán­verjum fannst þeir nið­ur­lægðir og það létu þeir ekki bjóða sér alveg tak­marka­laust.

Þeir hófu upp­reisn og skæru­stríð gegn Frökkum og varð það langt, blóð­ugt og grimmi­legt. Öflug ensk her­sveit undir her­stjórn Wellesley her­for­ingja (síðan Wellingtons lávarðar) lenti á Spáni og lagði spænsku upp­reisn­ar­mönn­unum lið og tókst herjum Napól­e­ons ekki að sigr­ast á þessum féndum.

Hið lang­vinna stríð á Spáni var einn þáttur, og ekki sístur, í að Napóleon yfir­keyrði sig að lokum í valda­brölti sínu í Evrópu.

Þegar hann gerði inn­rás sína í Rússland 1812 varð hann að skilja eftir stóran her á Spáni, her sem ella hefði mögu­lega getað ráðið úrslitum í her­ferð­inni til Rúss­lands eða alt­ént í hinum erf­iðu orr­ustum árs­ins 1813 þar sem örlög Napól­e­ons réð­ust í raun og veru.

Svo fór að Jósef Bonap­arte Spán­ar­kóngur flúði Pýrene­a­skag­ann þegar allt var Frökkum gengið þar úr greipum og stuttu síðar hrakt­ist Napóleon litli bróðir hans frá völdum í Frakk­landi.

Bourbon-ættin tók við völdum í báðum löndum á ný, Loðvík 18. í Frakk­landi en Ferd­ín­and 7. varð aftur kóngur á Spáni.

Bourbonum steypt í Frakklandi, skrimtu á Spáni

Eftir þetta er ekki hægt að segja að Spánn og Frakk­land hafi lent alvar­lega upp á kant.

Spáni hnign­aði enn á 19. öld og á fyrstu ára­tugum ald­ar­innar missti ríkið flestar nýlendur sínar í Ameríkum er tóku sér sjálf­stæði. Þegar nýtt kapp­hlaup hófst milli evr­ópsku stór­veld­anna, einkum Bret­lands og Frakk­lands, um nýlendur í Asíu og Afríku hafði Spánn ekk­ert þrek til að taka þátt í því, en nýlendu­veldi Frakka varð það þriðja víð­áttu­mesta í heimi, á eftir nýlendu­veldum Breta og Rússa.

Þá var hins vegar svo komið að Bourbon-ætt­inni hafði verið steypt af stóli í bylt­ingu í Frakk­landi 1848.

En Bourbonarnir skrimtu á Spáni, við æ minni orðstír þó.

Frakkar heykjast á stuðningi við Spánverja

Er leið að 20. öld var var Spánn orð­inn feyskinn og fúinn úr öllu hófi fram og skipti litlu í stór­veldapóli­tík­inni. Árið 1931 var Alfonso 13. lít­il­sigldum kon­ungi Bourbon-ætt­ar­innar loks steypt af stóli og lýð­veldi komið á.

Alfonso 13. fór frá völdum á Spáni í byrjun fjórða ára­tug­ar­ins. Hann var lít­il­fjör­legur maður en spænskir kon­ungs­sinnar sáu þó eftir honum og studdu óspart fas­ista sem þeir hugðu að kæmu Bor­bóna­kóngum aftur til valda.

Þá voru 83 ár síðan síð­asta Bourbona-kóng­inum ýtt frá völdum á Frakk­landi.

Nú urðu miklar róstur á Spáni, lýð­veldi var komið á en fas­istar grófu mark­visst undan því og borg­ara­styrj­öld braust út 1936.

Vinstri­menn voru þá við völd í Frakk­landi en þorðu ekki að koma lýð­veld­issinnum til hjálpar — frekar en önnur lýð­ræð­is­ríki í Evrópu — og svo fór að fas­ist­inn Franco varð alvaldur ein­ræð­is­herra og stýrði með harðri hendi allt frá 1939.

Engin átök Frakka og Spánverja

Þrátt fyrir að Franco hefði fengið mikla aðstoð frá Adolf Hitler leið­toga þýskra nas­ista meðan hann var að brjót­ast til valda léði Franco aldrei máls á því að ganga til liðs við Þjóð­verja eftir að síð­ari heims­styrj­öldin braust út.

Því kom aldrei til átaka milli Spán­verja og Frakka í styrj­öld­inni.

„Frjálsum Frökkum“ sveið sárt að þeim fannst Spán­verjar samt hallir undir Þjóð­verja en það var þó hið eina vit­ur­lega sem Franco gerði á ævinni — að freist­ast ekki til þess að stinga Frakka í bakið þegar þeir voru undir þýskum járn­hæl með því að hirða af þeim lönd norðan Pýrenea­fjalla eða nýlendur.

Hver á að taka við?

Franco átti aðeins eina dóttur svo ekki kom til þess að hann gæti útnefnt son sem rík­is­arfa á Spáni.

Francisco Franco. Sambúð hans við Frakka var jafnan heldur stirð en aldrei sauð upp úr. Hann gifti einka­dóttur sína spænskum aðals­manni og sá síðan um að elsta dóttir hennar gift­ist son­ar­syni Alfonso 13. Þannig hugð­ist ein­ræð­is­herr­ann tengja sig Bourbon-ætt­inni sem ráðið hafði bæði Spáni og Frakk­landi.

Til að tryggja sér stuðn­ing spænskra kon­ungs­sinna sem enn voru áhrifa­miklir — þrátt fyrir alræmt dug­leysi hinna spænsku Bourbona — þá bjó hann hins vegar svo um hnúta að eftir sinn dag yrði spænska kon­ungs­veldið end­ur­reist og var Juan sonur Alfonsos 13. útnefndur rík­is­arfi.

Þegar Franco heyrði haft eftir honum að Juan hygð­ist end­ur­reisa þing­ræði í land­inu þegar hann yrði kóngur að Franco byrj­uðum að morkna, þá skipti ein­ræð­is­herr­ann hins vegar um skoðun og útnefndi ungan son Juans rík­is­arfa í stað­inn.

Hann hét og heitir Juan Carlos og honum treysti Franco til að við­halda hinni ströngu ein­ræð­is­stjórn eftir sinn dag.

Borbón-ættin kemur aftur í hásætið

En þegar Bourbon-ættin komst aftur í hásætið 1975, þegar Franco fór loks að rotna, þá kom í ljós að Juan Carlos kon­ungur vildi ekki reyna að verða ein­ræð­is­herra.

Þvert á móti studdi hann við­leitni til að koma þegar á lýð­ræði og gerði enga til­raun til að halda í völd sín.

Filippus 6. og Juan Carlos faðir hans. Sá síð­ar­nefndi var og er spilltur vand­ræða­pési sem allir voru fegnir að losna við, þegar hann sagði af sér, en Spán­verjar meta þó við hann að hann reyndi ekki að halda í fas­isma Francos.

Vænt­an­lega hafði hann ekki um neitt að velja, en þetta var nú samt óvenju snagg­ara­lega gert af Bourbona-kóngi að vera.

(Eða Borbón, eins og Spán­verjar rita nafn ætt­ar­innar.)

Frægt varð svo árið 1881 þegar nokkrir spænskir her­for­ingjar og fas­istar hugð­ust ræna völdum og vildu gera Juan Carlos að ein­ræð­is­herra (að nafn­inu til; þeir ætl­uðu sko að ráða), þá vildi kóngur engan þátt eiga í því flani og gaf það svo skýrt til kynna að her­for­ingj­arnir lypp­uð­ust fljótt niður.

Þegar hann sagði svo af sér árið 2014 eftir alls­konar bull og hneyksl­is­mál, þá tók sonur hans við: Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia.

Filippus 6. sem þið sjáið í stúkunni í München.