Grafarholt, Mosfellsbær, Úlfarsárdalur, Norðlingaholt, Breiðholt, Vatnsendahverfið, Skarðshlíð og Urriðaholt eru allt hverfi sem liggja á hugsanlegum upptökum eldgosa, samkvæmt ítarlegu hættumati Veðurstofu Íslands um eldgosavá á Reykjanesskaga til langs tíma. Enn fleiri hverfi eru í hugsanlegum farvegi hraunrennslis, allt eftir því hvar gysi.

Margfalt meiri líkur eru þó á því að gosupptök verði langt ofan byggða og hraun renni aðrar leiðir en til byggða á höfuðborgarsvæðinu. Mikil óvissa er um hugsanleg gosupptök og tímasetningu eldgosa á næstu áratugum eða árhundruðum, en Veðurstofan hefur nú gert tilraun til að kortleggja hættuna. Niðurstöður hennar „styðja við það sem þegar var vitað og eru ekki að umbylta þekkingu á hvaða hraunavá steðjar að byggð og innviðum á Reykjanesskaga,“ eins og segir í kynningu Veðurstofunnar á hættumatinu.

Hættumat Veðurstofu Íslands felur ekki í sér mat á því hvað teljist „ásættanleg áhætta“ en hún kallar eftir skilgreiningum á því. Það er samfélagsleg og pólitísk spurning, enda er náttúruvá víða á Íslandi og ekki eingöngu bundin við eldgos og jarðhræringar, heldur einnig snjóflóð, sjávarflóð og aurflóð.

Nú liggur hins vegar fyrir víðtækt mat á eldgosavá á höfuðborgarsvæðinu og Reykjanesskaga austur að Hveragerði, sem Veðurstofan álítur að geti gagnast við umræðu um takmörkun áhættu með skipulagi.

„Töluverðar líkur“ á gosi skammt frá Hafnarfirði

Á höfuðborgarsvæðinu eru aðeins sveitarfélögin Seltjarnarnesbær og Kjósarhreppur alfarið innan þessara svæða sem taldar eru mjög litlar líkur á gosupptökum, auk nyrsta hluta Reykjavíkurborgar.

„Innan lands sveitarfélaganna Hafnarfjarðarbæjar og Garðabæjar eru töluverðar líkur á gosupptökum í u.þ.b. 3–4 km fjarlægð frá útjaðri byggðar,“ segir í skýrslunni. 

Örskammt ofan við Voga á Vatnsleysuströnd eru líkur á gosupptökum taldar „nokkrar“ en „litlar“ undir byggðinni. 

Raunar eru möguleg gosupptök, sem „litlar líkur“ eru á, undir mörgum nýjustu hverfum höfuðborgarsvæðisins. Þetta eru svæði sem liggja undir áhrifasvæði Krýsuvíkursvæðisins sem liggur allt frá Krýsuvík og norðaustur í Mosfellsdal.

Þannig nær svæði, sem skilgreint er mögulegt gosupptakasvæði, alla leið undir Fella- og Hólahverfið í Breiðholti, þótt litlar líkur séu á gosupptökum, sem fyrr segir.

„Nokkrar líkur“ á gosi undir Hveragerði

Mesta hættan á að eldgos hefjist inni í byggð eru þó í Hveragerði og Grindavík. Í Hveragerði eru líkurnar á gosi taldar „nokkrar“ undir byggðinni. Nyrsti hluti Grindavíkur liggur síðan á svæði þar sem líkur á gosupptökum eru „miklar“, „töluverðar“ og „nokkrar“, en „litlar“ í syðri hluta bæjarins. Lítil gossprunga opnaðist nokkra tugi metra norður af byggðinni 14. janúar 2024 og rann hraun yfir þrjú hús.

Bæði Grindavík og Hveragerði eru á 10% líklegustu áhrifasvæða hraunflæðis á svæðinu.

Eins og Heimildin fjallar um eru ný hverfi í byggingu og skipulagi á svæðum sem falla undir mögulega hættu á gosupptökum og hraunflæði.

Bæði á það við um nýja Áslandshverfið í Hafnarfirði, Skarðshlíðarhverfið í sama bæ, Urriðaholt í Garðabæ og Vatnsendahverfið í Kópavogi, en rétt er að geta þess að stórir hlutar byggðarinnar er á hæð sem myndi takmarka áhrif af hugsanlegu hraunflæði. 

Möguleg upptök eldgosaÍ hættumati Veðurstofu Íslands eru gos talin geta komið upp innan græna svæðisins, en eru líklegri á bláu svæðunum. Mjög miklar líkur eru allt að 20 sinnum líklegri en litlar líkur. • Miklar líkur eru allt að 10 sinnum líklegri en litlar líkur. • Töluverðar líkur eru allt að 5 sinnum líklegri en litlar líkur. • Nokkrar líkur eru allt að 3 sinnum líklegri en litlar líkur.

Mynd: Veðurstofa Íslands

Hafnarfjörður og Garðabær á hraunrennslissvæði

Hættan á svæðinu liggur ekki eingöngu í gosupptökum innan byggðar, heldur er mun líklegra að hraunrennsli berist að byggð vegna eldgoss ofan byggðar.

Sýnt hefur verið fram á það í eldgosinu við Grindavík og á Sundhnúkagígaröðinni að unnt er að stöðva hraunflæði með varnargörðum.

Hraunflæðilíkan fyrir höfuðborgarsvæðiðHér er gefið til kynna hvar hraun gætu runnið í meðalstóru gosi úr nokkrum mismunandi mögulegum gossprungum. Mynd frá Veðurstofunni með merkingum frá Heimildinni.

Á höfuðborgarsvæðinu, og þá helst í Hafnarfirði og Garðabæ, er hægt að sjá svokölluð nútímahraun, sem runnið hafa eftir endalok ísaldarskeiðsins fyrir 10 þúsund árum. Sum hafa runnið á sögulegum tíma, eða Kapelluhraunið sem rann til sjávar vestast í Hafnarfirði í áttina að Straumsvík.

Nútímahraun á höfuðborgarsvæðinuFyrir minna en 7 þúsund árum rann hraun niður Ellíðaárdalinn, en styttra er síðan hraun rann í gegnum Garðabæinn.

Veðurstofan á enn eftir að gefa út skýrslur um sprunguvá, fjórar talsins, um hraunavá á Suðrnesjum og vesturhluta Árnerssýslu, og jarðskjálftavá fyrir allan Reykjanesskaga.

Þá segir í kynningu Veðurstofunnar að þörf sé á skýru regluverki fyrir alla náttúruvá á Íslandi, líkt og gert er með ofanflóð, en þar er „ásættanleg áhætta“ skilgreind. „Í ljósi þess að við stöndum frammi fyrir mögulegri eldvirkni Reykjanesskaganum á næstu áratugum eru afurðir verkefnisins mjög dýrmætar svo hægt sé að taka upplýstar ákvarðanir fram í tímann frekar en að bregðast við óvæntum  atburðum,“ segir í skýrslu Veðurstofunnar.

Vefsíðan eldfjallava.is fer í loftið í dag.

EldstöðvakerfinTvö kerfi eru farin í gang, en mestar áhyggjur eru af Krýsuvík þegar kemur að höfuðborgarsvæðinu.

Mynd: Veðurstofa Íslands