„Við erum ekki í miðjum atburði, við erum í upp­hafi atburðar,“ segir Ármann Hösk­ulds­son eld­fjalla­fræð­ingur um Reykja­nes­eldana sem nú eru hafnir „alveg á fullu“. Þetta gos­tíma­bil gæti staðið í ára­tugi – jafn­vel árhund­ruð. Í ljósi sög­unnar má gera ráð fyrir að fleiri eld­stöðvakerfi á Reykja­nes­inu láti til sín taka. Þau eru sex tals­ins og í tveimur þeirra hefur þegar gosið og tvö til við­bótar hafa rumskað og tekið þátt í atburða­rásinni án þess að gjósa.

Þá er einnig lík­legt, „svona ef maður horfir til for­tíðar,“ segir Páll Ein­ars­son jarð­eðl­is­fræð­ingur, „að gos muni frekar aukast eftir því sem líður á þessa atburða­rás“. Það sýni til dæmis reynslan frá Kröflu­eldum. Gosin hafi verið lítil til að byrja með en skjálft­arnir hins vegar miklir. „En síðan sner­ist þetta við,“ segir hann. „Eftir því sem á leið þá urðu skjálft­arnir alltaf minni og minni en gosin stærri og stærri. Þannig að ef þetta dregst á lang­inn þá er mjög lík­legt að það fari yfir í það.“

Mynd: Heim­ildin / JIS

Á síð­asta gos­tíma­bili gaus í öllum eld­stöðvakerfum Reykja­nesskag­ans, nema í því sem kennt er við Fagra­dals­fjall. „Það gaus á Reykja­nesi. Það gaus í Svarts­engi. Það gaus í Krýsuvík og það gaus í Brenni­steins­fjöllum,“ segir Páll.

Í dvala í átta aldir

Þegar eld­gos hófst í Fagra­dals­fjalli í mars 2021 höfðu slíkir atburðir ekki átt sér stað á Reykja­nesskaga í um 780 ár eða frá því á Sturl­unga­öld. Um 6.000 ár höfðu þá lík­lega liðið frá síð­asta gosi í Fagra­dals­fjalls­kerf­inu. Næstu tvö gos, í Mera­dölum 2022 og við Litla-Hrút 2023, urðu einnig í því kerfi en það fjórða sem varð norðan Sundhnúk í des­em­ber síð­ast­liðnum varð í Svarts­eng­is­kerf­inu, sem stundum er einnig kennt við Eldvörp. Sömu sögu má segja um það sem varð nú í jan­úar. Ekki hafði gosið í Sund­hnúka­gíga­röð­inni í lík­lega 2.400 ár.

Síðasta gos­hrina á skag­anum varð í vest­ari kerf­unum og varði í þrjá­tíu ár. Hún var kölluð Reykja­nes­eldar og var jafn­framt loka­hrinan í löngu eldsum­brota­tíma­bili  sem stóð yfir í tæpar þrjár aldir, allt frá því um 950 og til 1240.

Gos­tíma­bilÍ ljósi sög­unnar er lík­legt að gos muni frekar aukast eftir því sem líður á þessa atburða­rás, að sögn Páls Ein­ars­sonar jarð­eðl­is­fræð­ings.

Mynd: Ari Magg

Almennt er talið að síð­asta gos­tíma­bil á Reykja­nesskaga hafi haf­ist á Heng­ils­svæð­inu sem stundum er þó und­an­skilið kerfum skag­ans. Þar næst gaus í kerfi sem kennt er við Brenni­steins­fjöll, þá í Krýsuvík og loks í Reykja­nes- og Svarts­eng­is­kerf­unum.

Þótt ýmis­legt sé vitað um hegðun eld­stöðvakerf­anna er fjöl­margt enn á huldu. Ármann bendir til dæmis á að stærri hraun hylji þau minni og því höfum við ekki „kór­rétta atburða­rás“ af „syrp­unni“, eins og hann orðar það, sem varð á þrett­ándu öld. „Þannig að við erum bara með grófa mynd.“

Upp­lýs­ingar þær sem við höfum séu meðal ann­ars byggðar á lýs­ingum í ann­álum og þeirra sem aflað hefur verið með kort­lagn­ingu. Miðað við þau fræði gaus í Krýsuvík fyrir rúmum 1.100 árum, aftur fyrir um 900 árum og loks um árið 1150, eða fyrir um 830 árum.

„Það ger­ist örugg­lega ein­hvern tím­ann,“ segir Ármann spurður um líkur á því að það fari að gjósa í Krýsu­vík­ur­kerf­inu sem er fyrir miðju kerf­anna sex. „Það er ekk­ert sem segir að það geti ekki gerst þó að við séum með þessa krísu út á Reykja­nesi í kringum Grinda­vík.“

Spennulosun í Krýsuvík hafin

Aðdrag­andi gosa í því kerfi yrði að sögn Ármanns eflaust á svip­uðum nótum og við höfum séð við Fagra­dals­fjall og Svarts­engi: Fyrst yrðu jarð­skjálftar, þá sprungu­mynd­anir og loks færi hraun að flæða. „Því þetta byrjar með spennu­losun,“ útskýrir hann. „Til að koma kvik­unni upp verður að byrja á því að brjóta skorpuna. Þannig að það fer ekk­ert fram­hjá okkur þegar þetta fer í gang. Og Krýsuvík er komin í gang. Við erum búin að vera að mæla þar land­ris og sig á víxl í nokkur ár og búin að fá ansi hressi­lega skjálfta. Þannig að spennu­los­unin er byrjuð þarna.“

Og það gæti nátt­úr­lega endað í eld­gosi?

„Alveg klár­lega,“ svarar Ármann. „En við gerum okkur vonir um að við sjáum þessi merki stífar áður en við náum því. Það er alveg klárt að það er farin að safn­ast fyrir kvika í Krýsu­vík­ur­kerf­inu.“

Eld­fjalla­fræð­ingurÁrmann Hösk­ulds­son.

Mynd: Kristinn Ingv­ars­son/Háskóli Íslands

Páll tekur undir þetta og minnir á að Krýsuvík hafi verið „óró­leg“ und­an­farið –  ekki síst seinni hluta árs­ins 2020. Land reis þá í nokkrar vikur. Og ris­inu fylgdu tals­verðir jarð­skjálftar, stærstu skjálftar þess­ara umbrota allra, segir Páll sem telur „frekar lík­legt“ að gjósa muni í þessu kerfi í þeirri gos­hr­inu sem nú er hafin. „Ef að þetta er eitt­hvað svipað og hefur gerst í jarð­sög­unni þá er lík­legt að gos­virkni verði frekar mikil næstu 200–300 árin eða svo. Þá er nú frekar lík­legt að Krýsu­vík­ur­kerfið taki meiri þátt í þessu heldur en hingað til.“

Hann segir það hins vegar ólík­legt að gosin í kerfum Fagra­dals­fjalls og Svarts­engis hafi með ein­hverjum hætti létt á Krýsu­vík­ur­kerf­inu.

Sprungusveimurinn mikli

Hættan af hrær­ingum í því kerfi séu aðal­lega tvenns konar: Af völdum sprungu­hreyf­inga og hraun­flæðis. Sprungu­sveimur þess liggi yfir stórt svæði; í gegnum Kald­ár­sel, Búrfell, Heiðmörk, við Rauða­vatn og upp í Hólms­heiði – jafn­vel alla leið upp í Úlf­ars­fell. „Þannig að ef við fengjum gangainn­skot alla þá leið, sem er vissu­lega mögu­leiki, þá er það kannski erf­ið­asti atburð­ur­inn að fást við,“ segir Páll sem rann­sakað hefur sveim­inn og skrifað um hann greinar. Ef hreyf­ing kæm­ist á sprung­urnar yrðu miklir inn­viðir í hættu. „Aðal­málið væri kannski vatns­bólin og það allt saman. Það er sviðs­mynd sem er kannski ein af þeim verri.“

Grinda­víkHér má sjá sprungu sem mynd­að­ist í bænum í jarð­hrær­ing­unum í aðdrag­anda eld­goss. Nú vilja sér­fræð­ingar ráð­ast í hönnum varn­ar­garða við Hafn­ar­fjörð.

Mynd: Golli

Á þessu mikla sprungu­svæði er auk þess íbúa­byggð. Þótt hraun­rennsli ógni henni ekki, meðal ann­ars Norð­linga­holt­inu og Árbæj­ar­hverfi, gætu sprungu­hreyf­ingar gert það. Páll rifjar upp að í kringum 1980 hafi mikið verið deilt um hvort byggi­legt væri í nágrenni Rauða­vatns. Málið hafi orðið mjög póli­tískt. Sumir sögðu að þetta væri stór­hættu­legt jarð­skjálfta­svæði en aðrir að sprung­urnar væru gamlar og myndu ekki hreyfast meir. 

„Þeim tókst að deila um þetta og hafa allir rangt fyrir sér,“ segir Páll. Því að á sprungu­svæðum sé hægt að byggja, en það er ekki sama hvernig það er gert. „Þarna eru vissu­lega sprungur en þetta eru ekki jarð­skjálfta­sprungur heldur kviku­hlaups­sprungur,“ heldur hann áfram. „Þær hreyfast mikið þegar þær hreyfast en það hreyf­ist hins vegar eig­in­lega ekk­ert á milli þeirra. Þannig að ef þú ert að byggja hús þarna, þá bara passar þú að byggja ekki yfir sprung­una. Þá ertu bara í góðum málum. Þetta er alveg byggi­legt en það verður að byggja rétt.“

Og heldur þú að okkur hafi borið gæfa til þess að byggja á milli sprungn­anna?

„Ég er ekki alveg viss um það,“ svarar Páll. „En það var reynt og ef þú spyrð þá sem skipu­lögðu Norð­linga­holtið þá munu þeir segja að þeir hafi tekið til­lit til sprungn­anna.“ Þegar farið var að grafa fyrir húsum í hverf­inu hafi fund­ist gjár þar undir. Á þeim hafi ekki verið byggt enda megi sjá þrjú skörð í byggð­inni. „Húsin sem eru á milli ættu að vera í góðu lagi,“ segir Páll. „Spurn­ingin er bara: Gáðu þeir nógu vand­lega?“

Klaufalegt að skipuleggja byggð á Völlunum

Þegar síð­ast gaus í Krýsu­vík­ur­kerf­inu í kringum 1150 runnu meðal ann­ars Kapellu­hraun til norð­urs og Ögmund­ar­hraun til suð­urs. Og þá er komið að hinni vánni sem Páll vill vekja athygli á: Hraun­rennsli. Hraun sem koma upp í norð­ur­hluta Krýsu­vík­ur­belt­is­ins gætu runnið niður í það dal­verpi sem Valla­hverfið í Hafn­ar­firði stendur í.

Að mati Páls má segja að vissrar óvar­kárni hafi gætt í skipu­lags­málum hvað þetta varðar. Óþarfi hafi verið að taka þá áhættu að byggja á Völlunum því annað bygg­ing­ar­land hafi fund­ist innan Hafn­ar­fjarðar. „Þetta er ágætis bygg­ing­ar­land í sjálfu sér,“ segir hann um Vellina og næsta nágrenni, „en ef hraun kemur upp, á þessum stað, þá rennur það þessa leið, það er óhjá­kvæmi­legt. Það er ekki hægt að beina því neitt. Og það er þá klaufa­legt að vera með mikla byggð þar.“

Ógnin komin heim í garðinn

Hafn­firð­ingar þurfa að mati Ármanns að end­ur­skoða sín skipu­lags­mál, þeir geti ekki byggt „enda­laust upp til fjalla“. Gos gæti haf­ist í Krýsuvík eftir ein­hver ár, ára­tugi eða öld. „Þetta er allt farið í gang,“ segir hann. „Reykja­nesið sjálft er farið í gang. Og það þýðir þá að menn verða að hugsa um það og breyta skipu­lags­á­ætl­unum í stíl við það.“

Hvað Vellina varðar telur hann líkt og Páll að ef Krýsuvík færi að gjósa myndi steðja ógn að hverf­inu. „Ég myndi halda að við ættum að hanna þá,“ svarar hann spurður um hvort hefja ætti und­ir­bún­ing varn­ar­garða við byggð­ina. „Við þurfum kannski ekki endi­lega að fara að rusla þeim upp strax en bara um leið og það fara að verða alvar­leg merki þá setjum við vinn­una í gang. Þetta er komið heim í garð­inn og þá gerir þú allt klárt. Þú ferð kannski ekki strax í fram­kvæmd­irnar en byrjar að teikna og reikna.“

Ef til ann­arra kerfa er litið, kerfa sem enn sofa þótt laust sé, minnir Ármann á Hengil­inn sem markar endi­mörk eld­stöðvakerfis Reykja­nesskag­ans í austri. Ef hann færi að ræskja sig alvar­lega gætu ham­farir fyrir byggð orðið miklar. „Ef hann fer að dæla hrauni yfir Nesja­velli og Hell­is­heið­ar­virkjun þá yrði lítið heitt vatn fyrir höf­uð­borg­ar­svæðið,“ segir hann. „Þetta er nátt­úr­lega háal­var­legt.“

20. öldin sker sig úr

Páll telur það eiga sér vissar skýr­ingar að ákveðið var að byggja á svæðum þar sem vá vegna sprungu­sveima og hraun­flæðis vofir yfir. „Ég held að við séum enn að súpa seyðið af því að virknin á land­inu var óvenju­lítil um miðja síð­ustu öld þegar þetta nútíma­þjóð­fé­lag var að byggj­ast upp á Íslandi,“ útskýrir hann. „Þá var þessi virkni óvenju­lega lítil. Ef við horfum til baka, til fyrri alda, þá er 20. öldin framan af stein­dauð. Hún sker sig úr öllum öðrum öldum. Menn fengu skakka hug­mynd um hvers eðlis virknin var. Og við sitjum uppi með þetta svona.“

Upp úr 1960 hafi hins vegar hver atburð­ur­inn tekið að reka annan; Surts­eyj­ar­gos, Heklugos, Heima­eyj­ar­gos og hvað eina. Allt hafi svo „keyrt um þver­bak“ er hrina hófst í Kröflu um miðjan átt­unda ára­tug­inn.

Og ekki er að fara að draga úr virkn­inni í fyr­ir­séðri fram­tíð?

„Ég held að þetta sé komið í venju­legt og eðli­legt horf,“ svarar Páll. „Svo það er eins gott að við lærum af því. Og breytum því sem þarf að breyta.“

Hvað getum við lært af því og hverju þurfum við að breyta?

„Við þurfum að reikna með að það geti orðið hraun­straumar hér og þar sem þarf að beina annað eða skipu­leggja sig í kringum,“ svarar Páll. „Skjálfta­málin eru í til­tölu­lega góðu standi. Jarð­skjálfta­verk­fræð­ingar hafa staðið sig mjög vel. Þannig að hús á Íslandi virð­ast stand­ast jarð­skjálfta mjög vel. Við fengum reynslu af því árið 2000. Það hrundu engin hús sem skiptir máli því það er það sem veldur mann­tjóni. Þannig að það er í sæmi­legu lagi. En þetta með sprungu­hreyf­ingar og hraun­gos, þetta mætti alveg laga svo­lítið.“

Nú þýðir ekk­ert að stinga höfð­inu í neinn sand?

„Nei, það þýðir ekki. Það verður að læra að lifa með þessu.“