Stórir hlutar efri byggða höfuðborgarsvæðisins liggja á svæði þar sem hugsanlegt er að hraun renni eða eldgosaopnun verði. Ný byggð sem verið er að reisa í Hafnarfirði og Reykjavík falla undir þessi svæði, með mismikilli áhættu.
Þrír af fimm líklegustu farvegum hraunflæðis, sem Veðurstofa Íslands hefur skilgreint, renna í gegnum Hafnarfjörð eða Garðabæ, en hinir tveir liggja í áttina að Elliðaárdal í gegnum Elliðavatn eða hverfið Norðlingaholt.
Nýtt hverfi í Hafnarfirði, Skarðshlíð, sem selst hefur upp, liggur á svæði þar sem taldar eru „töluverðar“ líkur á hraunrennsli, ef til meðalstórs goss kemur ofan byggðarinnar.
Hafnarfjörður hefur einnig í boði lóðir fyrir hesthús í Gráhelluhrauni, þar sem taldar eru „miklar líkur“ á hraunflæði.
Nýjasta uppbyggingarhverfið, Ásland 4, er ekki staðsett í líklegustu farvegum eldgosa, sem skilgreindir eru af Veðurstofunni, en þar eru þó „litlar“ líkur á upptökum eldgoss. Það gildir um mörg önnur uppbyggingarsvæði á höfuðborgarsvæðinu.
Hugsanleg gosupptök
Efri hluti höfuðborgarsvæðisins nær inn á eldstöðvarkerfi Krýsuvíkur, sem liggur allt frá Krýsuvík við suðurströnd Reykjanesskaga til norðausturs yfir í Mosfellsdal. Vegna þess eru stór svæði skilgreind sem möguleg upptökusvæði eldgosa. Það er því ekki eingöngu hættan á að hraun flæði niður í byggð, heldur að gos hefjist innan byggðar.
Norðlingaholt var byggt á þekktu sprungusvæði og eru bæði „litlar“ líkur á gosupptökum og svo „nokkrar“ líkur á hraunflæði. Norðlingaholtið liggur í tveimur af fimm líklegustu hraunfarvegum sem Veðurstofan hefur skilgreint á höfuðborgarsvæðinu vegna sviðsmynda eldgosa fyrir ofan byggð.
Innan Reykjavíkurborgar hefur verið skipulögð 6 þúsund manna byggð í Keldum, við botn Grafarvogsins. Þar eru taldar „litlar“ en einhverjar líkur á gosupptökum, hvenær sem það skyldi verða.
Reykjavíkurborg hyggur á byggingu 3.500 íbúða í Höllum í Úlfarsárdal, þar sem „litlar“ líkur eru á gosupptökum og hraunrennsli, sem og á austurreitum Úlfarsárdal.
Ekki er talin eldgosahætta á helstu þéttingarreitum Reykjavíkur, til dæmis í Ártúnshöfða eða gamla Vesturbænum, en allur norðurhluti borgarinnar, eins og Kjósarhreppur, Kjalarnes og Seltjarnarnes, liggja utan eldgosavár. Sama gildir um flugvallarsvæðið, sem Reykjavíkurborg skilgreinir sem „framtíðarsvæði“ uppbyggingar, en hefur ekki náðst sátt um að færa.
Vilja víkka vaxtarmörk
Sveitarfélögin sjö á höfuðborgarsvæðinu sömdu sín á milli um vaxtarmörk árið 2015.
Ásdís Kristjánsdóttir, bæjarstjóri í Kópavogi, hefur talað fyrir því að víkka þau mörk til þess að rúma áframhaldandi fólksfjölgun á svæðinu, eins og Hildur Björnsdóttir, oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.
„Síðastliðinn áratug hafa forsendur að baki vaxtarmörkunum gjörbreyst, mannfjöldinn hefur aukist langt umfram spár og húsnæðisþarfir fjölskyldna breytast í sífellu. Þau svæði sem hafa verið skilgreind fyrir húsnæðisuppbyggingu munu aldrei nægja til að mæta þörfinni á húsnæðismarkaði, það er raunveruleikinn”, sagði Hildur Björnsdóttur í yfirlýsingu frá borgarstjórnarflokki Sjálfstæðisflokksins haustið 2024.
Sama hefur oddviti Sjálfstæðisflokksins í Hafnarfirði, Orri Björnsson, nýlega lagt áherslu á. „Vandinn liggur ekki í skorti á vilja til uppbyggingar í Hafnarfirði, heldur í þeim skorðum sem settar hafa verið. Þær skorður skrifast á vaxtarmörk höfuðborgarsvæðisins og andstöðu vinstri flokkanna í sveitarstjórnum, sér í lagi í borgarstjórn Reykjavíkur, til að gera nauðsynlegar breytingar,“ skrifaði hann í grein á Vísi.is í síðustu viku þar sem hann lagði til að „afnema vaxtarmörkin á höfuðborgarsvæðinu“.
Veðurstofa Íslands leggur til í nýju hættumati sínu að tekin verði upp skilgreining á því hvað telst „ásættanleg áhætta“ fyrir byggð, með tilliti til hættu af eldgosum.
Athugasemdir (1)
Eldsumbrot á Reykjanesskaga
Hættumat vegna eldgosa setur fókus á Hveragerði
„Miklar líkur“ á að gos geti komið upp undir Bláa lóninu
Þörf fyrir nýja stefnu. Mannfjöldaþróun hefur farið langt fram úr fyrri spám og aukin áhætta vegna náttúruvár, einkum hraunflæðis, kallar á endurskoðun á skipulagi höfuðborgarsvæðisins. Núverandi þróun, þar sem byggð er þanin út inn á áhættusvæði, er hvorki sjálfbær né skynsamleg til lengri tíma.
Til að auka áfallaþol landsins þarf að dreifa byggð betur með nýrri borg á vesturlandi og skapa þannig raunhæft mótvægi við höfuðborgina. Nýr alþjóðaflugvöllur er lykilforsenda fyrir þróun slíkrar borgar.
FLUTNINGUR REYKJAVÍKURFLUGVALLAR GENGUR ILLA
Undirbúningur flutnings Reykjavíkurflugvallar úr Vatnsmýrinni hefur staðið yfir í meira en tvo áratugi. Þrátt fyrir fjölda skýrslna og greininga hefur lítið áunnist og engar afgerandi ákvarðanir verið teknar. Flugvöllurinn er enn í Vatnsmýrinni.
Áhersla hefur að mestu verið á flugrekstrarlega þætti en þjóðhagsleg sjónarmið fengið minni athygli. Umræðan hefur því mótast af hagsmunum tengdum fluginu, á meðan heildstæð stefnumótun með þjóðhagslegar áherslur hefur setið á hakanum.
Verkefnið hefur einnig liðið fyrir skort á öflugri verkefnisstjórn með reynslu af stórum og flóknum innviðaverkefnum („megaprojects“). Þetta hefur leitt til veikrar þjóðhagslegrar greiningar og ómarkvissrar kynningar til almennings.
REYNSLA FRÁ TORONTO – FYRIRMYND
Í Toronto hefur verið unnið að sambærilegu, en umfangsmeira verkefni tengdu flugvallarmálum. Þar hefur verkefnið verið leitt af mjög reyndu alþjóðlegu ráðgjafafyrirtæki með víðtæka reynslu af stórum innviðaverkefnum, „Megaproject“. Skortur á slíkri reynslu hefur haft slæmar afleiðingar fyrir Reykjavíkur flugvallar verkefnið.
Einkenni Toronto verkefnisins eru: Skýr þjóðhagsleg markmið í forgrunni, markviss og fagleg verkefnisstjórn risaverkefnis, öflug kynning á þjóðhagslegum ávinningi og þátttaka almennings. Þessi nálgun hefur skilað farsælli framvindu og auknum stuðningi samfélagsins.
NÝJA BORG OG ALÞJÓÐAFLUGVÖLLUR Í BORGARFIRÐI
Borgarfjörður er raunhæfur kostur fyrir nýjan öflugan þéttbýliskjarna og alþjóðaflugvöll. Svæðið hefur þegar sterka stöðu sem ferðamannasvæði, sem skapar grundvöll fyrir flugvöll og tengda atvinnustarfsemi.
Hugmyndin felur í sér: Nýja Borg (sbr. York, New York) á Mýrum, 10–20 km frá Borgarnesi. Alþjóðaflugvöllur sem forsenda byggðaþróunar . Betri varaflugvöllur en Reykjavíkurflugvöllur. Flugbrautir og varaflugvöllur kostað af lóðasölu í Vatnsmýri en uppbygging alþjóðaflugvallar umfram það einkaframkvæmd.
Slík uppbygging myndi hægja á vexti á Keflavíkurflugvelli og draga úr vexti umferðar á höfuðborgarsvæðinu. Samhliða gæti uppbygging samgangna í Borgarfirði tengt svæðið betur við aðra landshluta og styrkt atvinnusvæði á Vesturlandi.
Stutt er til höfuðborgarinnar og góðir möguleikar á vatns- og hitaveitu. Hraðbraut milli Akraness og Borgarness (og seinna til Skagafjarðar) mundi tengja bæina betur saman í eitt atvinnusvæði sem gæti orðið ámóta og Akureyri eða stærra þegar fram líða stundir. Þannig yrði stórefld byggð í annars fámennu Norðvesturkjördæmi.
Þessi og margir fleiri ámóta kostir fyrir alþjóðaflugvöll hafa því miður ekki verið til almennilegrar skoðunar undanfarna áratugi í tengslum við flutning Reykjavíkurflugvallar.
VATNSMÝRI – TÆKIFÆRI TIL ÞEKKINGARUPPBYGGINGAR
Vatnsmýri býður upp á einstakt tækifæri til að byggja upp þekkingarklasa („Kísildal Íslands“).
Helstu kostir: Nálægð við Háskóli Íslands og Háskóla Reykjavíkur. Nálægð við háskólasjúkrahús. Samlegð með nýsköpunarfyrirtækjum. Flestir starfsmenn á svæðinu byggju í göngufæri frá vinnustaðnum. Á Vatnsmýrinni og á aðliggjandi þéttingarsvæðum gæti risið 25–30 þúsund manna byggð sem myndi: Draga úr umferðarþunga. Styðja við fjölgun hálaunastarfa.
Þetta er eitt mikilvægasta tækifæri landsins til að efla þekkingarhagkerfi til framtíðar og styddi við nýja atvinnustefnu ríkisstjórnar. Erfitt er að sjá að annað jafn gott tækifæri til uppbyggingar svæðis fyrir þekkingarklasa, eigi eftir að gefast í fyrirséðri framtíð.
Þekkingarklasinn í Vatnsmýrinni mundi auðvelda mjög umferðar- og fasteignamál, einkum íbúðarhúsnæði, í höfuðborginni næstu 20-25 árin ásamt auðvitað Nýju Borg í Borgarfirði.
NÝR INNANLANDSFLUGVÖLLUR
Við val á nýjum innanlandsflugvelli þarf líklega að skoða fleiri kosti en gert hefur verið hingað til. Áhersla þarf að vera á að draga úr kostnaði og umhverfisáhrifum með því að einblína á innanlands- og sjúkraflug og nýta þróun hljóðlátari og umhverfisvænni flugvéla á næstu árum.
Aðrir flugstarfsemiþættir (t.d. æfinga- og einkaflug) mætti færa á sérhæfðari og fjarlægari staði sem síður truflar íbúðabyggð.
Heildarniðurstaðan er nær örugglega sú að þjóðhagslegur ávinningur af uppbyggingu kringum þekkingarklasa í Vatnsmýri gæti vel staðið undir kostnaði við nýjan innanlandsflugvöll og varaflugvöll í Borgarfirði.
SAMANTEKT. Helstu niðurstöður og tillögur eru:
• Nauðsynlegt er að dreifa byggð og auka áfallaþol landsins með nýrri borg utan höfuðborgarsvæðisins.
• Flutningur Reykjavíkurflugvallar hefur tafist vegna skorts á heildstæðri stefnu, veikrar verkefnisstjórnar og ófullnægjandi þjóðhagsgreiningar.
• Erlend dæmi (t.d. Toronto) sýna að sterk og reynd verkefnisstjórn risa innviðaverkefna, „Megaproject“ og skýr markmið og vönduð kynning á þjóðhagslegri þýðingu verkefnis skiptir sköpum.
• Borgarfjörður er raunhæfur kostur fyrir nýjan alþjóðaflugvöll og Nýja Borg.
• Vatnsmýrin er kjörsvæðisvæði fyrir þekkingariðnað og hálaunastörf. Annað jafn hentugt svæði er vandfundið í fyrirsjáanlegri framtíð. Svæðið er lykill að innleiðingu nýrrar atvinnustefnu.