Meiri­hluti efna­hags- og við­skipta­nefndar Alþingis leggur til ýmsar breyt­inga­til­lögur á frum­varpi um kaup á íbúð­ar­hús­næði í Grinda­vík. Lagt er til að Grind­vík­ingar fái rýmri frest til að leggja inn beiðni um kaup félags í eigu rík­is­ins á fast­eignum sínum, að for­gangs­réttur fólks að eignum sínum verði sömu­leiðis lengdur og að hinu rík­is­rekna eigna­um­sýslu­fé­lagi verði óheim­ilt að ráð­stafa íbúð­ar­hús­næði sem háð er slíkum for­gangs­rétti.

Þá telur meiri­hlut­inn að fólk sem á búsettu­rétt hjá leigu­fé­lögum eigi að falla undir gild­is­svið frum­varps­ins og hljóta þar með sam­svar­andi stöðu og aðrir ein­stak­lingar sem eiga fast­eignir í bænum.

Frumvarp til laga um kaup á íbúð­ar­hús­næði í Grinda­vík var lagt fram á Alþingi af fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra í síð­ustu viku. Í því er lagt til að ráð­herra verði skylt að stofna félag sem fái það hlut­verk að ganga til samn­inga um kaup á íbúð­ar­hús­næði í Grinda­vík í eigu ein­stak­linga sem falla undir gild­is­svið frum­varps­ins og óska eftir því. 

Að mati meiri­hluta efna­hags- og við­skipta­nefndar felur frum­varpið í sér umfangs­mesta stuðn­ings­úr­ræði stjórn­valda fyrir Grind­vík­inga í kjöl­far nátt­úru­ham­far­anna. „Hér er því um að ræða mik­il­vægt skref í átt að því að eyða óvissu Grind­vík­inga og tryggja búsetu­ör­yggi.“ 

Meiri­hlut­inn áréttar hins vegar að að frum­varp­inu er ekki ætlað að bæta ein­stak­lingum tjón af völdum ham­far­anna sem orðið hafa í Grinda­vík heldur að gefa fólki kost á að losna undan áhættu sem fylgir eign­ar­haldi íbúð­ar­hús­næðis í bænum og taka upp búsetu ann­ars staðar. „Markmið með úrræð­inu er að losa ein­stak­linga undan áhætt­unni með því að færa hana til félags í eigu rík­is­sjóðs.“

Á fjórða hund­rað ein­stak­lingar, félög og fyr­ir­tæki skil­uðu umsögnum um frum­varps­drögin og er frum­varpið var lagt fram mátti enn heyra óánægju­raddir. Félag rík­is­ins mun greiða 95 pró­sent af bruna­bóta­mati hús­næðis sam­kvæmt frum­varp­inu og meiri­hluti efna­hags- og við­skipta­nefndar telur ekki þörf á að hrófla við því hlut­falli. Um 500 umsóknir um end­ur­skoðun á bruna­bóta­mati hafa hins vegar borist Húsnæðis- og mann­virkja­stofnun og um helm­ingur þeirra hefur þegar verið afgreiddur og leitt til um tveggja millj­arða króna hækk­unar á sam­an­lögðu bruna­bóta­mati hús­næðis í Grinda­vík. Sú tala gæti því enn átt eftir að hækka.  

Annað atriði sem Grind­vík­ingar hafa gagn­rýnt snýr að kröfu um að við­kom­andi þurfi að hafa haft lög­heim­ili í eign sinni þann 10. nóv­em­ber, er jarð­hrær­ing­arnar miklu hófust er leiddu til rým­ingar bæj­ar­ins. Er frum­varpið var lagt fram hafði verið gerð ákveðin breyt­ing á og lagt til að heim­ilt væri að víkja frá skil­yrði um lög­heim­ili ef tíma­bundnar aðstæður skýrðu að við­kom­andi hafi ekki verið með skráð lög­heim­ili í íbúð­ar­hús­næði sínu.

Fyrir efna­hags- og við­skipta­nefnd komu fram ábend­ingar um að umrædd heim­ild væri ekki nógu skýr og óljóst í sumum til­vikum hvort aðilar upp­fylltu skil­yrði und­an­þág­unnar. Meiri­hlut­inn áréttar því í áliti sínu „mik­il­vægi þess að gætt verði að búsetu­ör­yggi þeirra sem íbúð eiga í Grinda­vík. Mik­il­vægt er að til­gangi þessum verði náð, en það er að skapa for­sendur fyrir öruggri fram­tíð fyrir Grind­vík­inga og eyða þeirri óvissu sem nátt­úru­ham­far­irnar hafa haft í för með sér. Nauð­syn­legt er að höfð sé hlið­sjón af því mark­miði við skýr­ingu ákvæð­is­ins og að vafatil­vik verði skýrð í sam­ræmi við það“.

Seðlabankinn skoðar breytingar á greiðslubyrðarhlutfalli

Í áliti meiri­hlut­ans er einnig fjallað um það sjón­ar­mið að Grind­vík­ingum yrði veitt und­an­þága frá greiðslu­byrð­ar­hlut­falli Seðla­banka Íslands. Afborgun af láni mætti þannig vera allt að 40% af ráð­stöf­un­ar­tekjum í stað 35% eins og gildir um fyrstu kaup­endur, og veð­setn­ing­ar­hlut­fall mætti vera 85% í stað 80%. Meiri­hlut­inn bendir á að reglur um hámark heild­ar­fjár­hæðar fast­eigna­láns og greiðslu­byrði þess í hlut­falli við tekjur neyt­enda eru settar af Seðla­banka Íslands að und­an­gengnu sam­þykki fjár­mála­stöð­ug­leika­nefndar. Þar sé ekki að finna sér­reglur fyrir sér­staka hópa neyt­enda. „Ráðu­neytið upp­lýsti þó nefnd­ina um að Seðla­banki Íslands hefði til skoð­unar hvort umrædd heim­ild fyrir fyrstu kaup­endur ætti jafn­framt að ná til þeirra sem hafa selt íbúð­ar­hús­næði sitt á grund­velli lag­anna.“

Fyrir nefnd­inni komu enn­fremur fram ábend­ingar um umgengn­is­rétt selj­anda um eignir. Í grein­ar­gerð með frum­varp­inu segir að ákvörðun þar að lút­andi verði verk­efni félags­ins sem sinna muni umsýslu og rekstri eigna­safns­ins. Meiri­hlut­inn bendir á að reglu­gerð­ar­heim­ild frum­varps­ins feli í sér heim­ild ráð­herra til að kveða á um umgengn­is­rétt selj­anda. „Meiri­hlut­inn telur heppi­leg­ast að það verði gert í góðri sam­vinnu við selj­endur og að jafn­framt verði tekið til­lit til sjón­ar­miða þeirra.“

Meiri­hluti efna­hags- og við­skipta­nefndar segir frum­varpið hafa „það skýra mark­mið“ að ná til ein­stak­linga og fjöl­skyldna þeirra sem eiga íbúðir í Grinda­vík og hafa þar jafn­framt lög­heim­ili sitt. Þessu mark­miði hafi „almennt verið sýndur skiln­ingur“ en þó hafi verið tjáð við­horf um kaup á fast­eignum í eigu lög­að­ila og á öðrum eignum í eigu ein­stak­linga. „Meiri­hlut­inn áréttar að til­gangur þessa máls er að tryggja búsetu­ör­yggi fólks og eyða óvissu þeirra sem þurft hafa að yfir­gefa heim­ili sín í Grinda­vík­urbæ vegna nátt­úru­ham­fara. Þessu tvennu verður því ekki jafnað saman þannig að í því felist mis­munun heldur búa mál­efna­leg rök að baki.“

Þessu þarf að breyta

Breyt­ing­ar­til­lögur meiri­hluta nefnd­ar­innar, sem full­trúar minni­hluta hennar skrifa einnig undir með fyr­ir­vara, eru m.a. þessar:

Framlenging á fresti til að óska eftir sölu

Í frum­varp­inu er lagt til að beiðni um kaup félags­ins á íbúð­ar­hús­næði skuli ber­ast eigi síðar en 1. júlí 2024. Meiri­hlut­inn leggur til að frest­ur­inn verði fram­lengdur til árs­loka 2024.

Framlenging á forgangsrétti

Í frum­varp­inu er kveðið á um tveggja ára for­gangs­rétt Grind­vík­inga að eignum sem þeir hafa selt eigna­um­sýslu­fé­lag­inu. Í umsögnum sem nefnd­inni bár­ust var því hreyft hvort tveggja ára for­gangs­réttur væri of skammur þar sem óvissa vegna nátt­úru­ham­far­anna kynni að vara lengur. Í ljósi þess að meiri­hlut­inn lagt til að frestur til að óska eftir sölu verði lengdur telur hann að rétt­ast sé að for­gangs­réttur falli niður þremur árum eftir gild­is­töku lag­anna.

Búseturéttarhafar

    Frum­varpið tekur ekki til þeirra ein­stak­linga sem eiga búsetu­rétt hjá leigu­fé­lögum. Í grein­ar­gerð með frum­varp­inu kemur fram að staða búsetu­rétt­ar­hafa sé þó að mörgu leyti áþekk stöðu þeirra ein­stak­linga sem eiga íbúð­ar­hús­næði. „Meiri hlut­inn álítur að umræddir ein­stak­lingar eigi að falla undir gild­is­svið frum­varps­ins og leggur því til breyt­ingu þess efnis. Lagt er upp með að staða búsetu­rétt­ar­hafa verði sam­svar­andi stöðu ein­stak­linga á grund­velli frum­varps­ins sem óska eftir því að eign sín verði keypt.“ 

End­ur­gjald fyrir búsetu­rétt­inn verði því 95% af fram­reikn­uðu búsetu­rétt­ar­gjaldi búsetu­rétt­ar­hafa.

Lög um ríkisábyrgðir

Meiri­hlut­inn leggur enn­fremur til að lán­veit­ing rík­is­ins til eigna­um­sýslu­fé­lag­inu, um 12,5 millj­arðar króna sam­kvæmt frum­varpi til fjár­auka­laga, verði und­an­þegin lögum um rík­is­á­byrgðir. „Eitt af meg­in­mark­miðum laga um rík­is­á­byrgðir er að rík­is­sjóður fái end­ur­gjald fyrir veitta ábyrgð sem end­ur­spegli þann ávinn­ing sem ábyrgðin veitir til­teknu félagi. Lög um rík­is­á­byrgðir taka einnig fyrst og fremst til ákveð­inna verk­efna eða nýfram­kvæmda sem rík­is­sjóður tekur þátt í að fjár­magna. Sú máls­með­ferð og þau skil­yrði sem kveðið er á um í lög­unum eiga ekki vel við þegar kemur að því að veita ein­stak­lingum aðstoð við þær aðstæður sem nú eru uppi vegna nátt­úru­ham­fara á svæð­inu. Af þessum sökum er lagt til að lögin gildi ekki um þessa lán­veit­ingu rík­is­ins til félags sem það mun koma sér­stak­lega á fót til að halda utan um kaup á eignum.“