„Volduga frú og húsbóndi“

Fyrir viku hóf ég að segja hér frá Margréti drottn­ingu hins svo­nefnda Kal­mar­sam­bands. Því skal haldið áfram hér og víkur þá sög­unni fyrst að föður hennar, kon­ungi Dana.

Valdimar 4., sá svip­mikli „Aft­ur­dagur“, dó árið 1375 á sótt­ar­sæng í miðju kafi að berja niður upp­reisn­ar­gjarna bar­óna á Suður-Jótlandi. Margrét var þá eina barn hans á lífi. Ríkisráð aðals­manna í Danmörku sett­ist á rök­stóla til að kjósa nýjan kóng og höfðu Han­sa­kaup­menn líka mikil áhrif.

Varasamir Mecklenburgarar

Þrennt kom til mála.

Í fyrsta lagi að ein­hver barón úr rík­is­ráð­inu yrði dubb­aður til kon­ungs.

Í öðru lagi að til kóngs yrði tek­inn Albrekt, 13 ára sonur Ingi­borgar Valdi­mars­dóttur og her­tog­ans í Mecklenburg, hér­aði á Eystra­salts­strönd Þýska­lands. Ingiborg var látin en hún hafði verið elsta dóttir Valdi­mars.

Í þriðja lagi kom svo til álita Ólafur, fimm ára sonur Mar­grétar og Hákonar 6. kon­ungs í Noregi.

Að ýmsu leyti virt­ist liggja beint við að velja Albert þar sem hann var eldri en Ólafur og sonur eldri dóttur Valdi­mars en móti honum mælti að hann var Mecklenburgari og Dönum þótti þegar nóg um ítök Þjóð­verja á ríki sitt. Þá sat föð­ur­bróðir Albrekts og nafni, Albrekt af Mecklenburg, á kon­ungs­stóli Svía um þær mundir og því ein­boðið að áhrif Svía gætu orðið full­mikil ef þeir Mecklenburgar-frændur væru kóngar í báðum löndum.

Vafði valdaköllum um fingur sér

Það sem þó réðu mestu um að danska rík­is­ráðið hafn­aði Albrekti en valdi hinn barn­unga Ólaf til kóngs var ein­fald­lega atbeini Mar­grétar móður hans sem mætti sjálf á fund ráðs­ins og tal­aði máli sonar síns. Hún kom fær­andi hendi með ómót­stæði­leg til­boð frá Hákoni manni sínum til Han­sa­kaup­manna um versl­un­ar­í­tök þeirra í Noregi og svo munu ígildi brúnna umslaga einnig hafa skipt um eig­endur og Han­sa­kaup­menn heldur kæst yfir inni­haldi þeirra.

En einnig beitti Margrét per­sónu­töfrum sínum óspart. Þá töfra mun hún hafa reitt í þver­pokum, var í senn skemmti­leg og kunni að daðra við valda­kalla þegar þess þurfti með en bar líka með sér að hafa bein í nefi. Hún hreif svo rík­is­ráðið, þar sem sátu nátt­úr­lega margir gamlir félagar föður hennar, að þegar Ólafur litli hafði verið stað­festur kóngur Dan­merkur, þá var hún skipuð svo­nefndur rík­is­stjóri og skyldi fara með völdin þar til hann yrði mynd­ugur.

Kunni vel með völd að fara

Það var ekki algjör nýlunda.

Fyrir kom þær ald­irnar að mæður barn­ungra kónga í Evrópu væru skip­aðar rík­is­stjórar en heldur var það samt sjald­gæft og sýnir þessi frami Mar­grétar að hún var ekk­ert blá­vatn og tókst óhikað á við vald og ábyrgð. Og hún var fljót að sýna að hún kunni vel með völd að fara.

Ekki bar að vísu mikið til tíð­inda fyrstu árin sem Ólafur átti að heita kóngur í Danmörku. Í Noregi var Hákon kóngur hins vegar að und­ir­búa nýtt stríð gegn Svíum. Hann hafði verið kon­ungur Sví­þjóðar 1362–64 en var þá steypt af stóli af bar­ónum þar í landi sem kusu heldur mág hans, fyrr­nefndan Albrekt af Mecklenburg. Undi Hákon því sárilla og hugð­ist nú gera aðra til­raun til að end­ur­heimta kon­ungs­tign yfir Svíum en dó aðeins fer­tugur 1380 áður en nýtt stríð Norð­manna og Svía gæti haf­ist.

564 ára samband Íslands og Danmerkur hefst

Ólafur einka­sonur hans og kon­ungur Dan­merkur var þá tíu ára og fremur fyr­ir­hafn­ar­lítið sam­þykkti rík­is­ráð Noregs (sem bisk­upar íslensku bisk­ups­stól­anna sátu meðal ann­ars í) að hann yrði nú einnig krýndur Nor­eg­s­kóngur.

Og enn var Margrét útnefnd rík­is­stjóri.

Með þessum gjörn­ingi var komið á kon­ungs­sam­band milli Noregs og Dan­merkur í fyrsta sinn síðan á vík­inga­öld og í fyrsta sinn síðan Ísland komst undir vald Nor­eg­s­kónga. Hinn tíu ára Ólafur var fyrsti Dana­kóng­ur­inn sem réði yfir Íslandi, þótt hann væri vissu­lega jafn­framt Nor­eg­s­kóngur. Og með valda­töku hans hófst það sam­band Íslands og Dan­merkur sem stóð síðan allt til árs­ins 1944, eða í 564 ár.

Samband Noregs og Dan­merkur rofn­aði reyndar 1815 en þá var Ísland orðið svo fast í sessi í Dana­veldi að landið fylgdi Dönum en ekki Norð­mönnum.

Sonurinn lítilla sanda?

Um Ólaf segir fátt enda vannst honum ekki tími til að láta að sér kveða. Hann varð vissu­lega mynd­ugur 15 ára 1385 en tók þó ekki einn við stjórn­ar­taumunum heldur var hin vilja­sterka móðir áfram við hlið hans í hásæt­inu.

Svo fáorðar eru heim­ildir um Ólaf að grunur hlýtur að læð­ast að manni að ann­að­hvort hafi hann hrein­lega ekki verið mik­illa sanda á vits­muna­sviði eða þá að Margrét móðir hans hafi mark­visst og vís­vit­andi haldið aftur af honum á öllum sviðum. Þau mæðgin héldu til Skáns 1375 að ýta undir til­kall Ólafs til sænsku krún­unnar sem var þá enn í höndum Albrekts kon­ungs af Mecklenburg.

Skánn var sem kunn­ugt öldum saman bit­bein Norð­ur­land­anna, ekki síst Dan­merkur og Sví­þjóðar, en einnig Noregs á 14. öld­inni, en hefur nú öldum saman verið partur Svía­ríkis.

Eitraði fyrir syni sínum?!

Í Ystad á Skáni dó Ólafur snögg­lega, aðeins 16 ára gam­all. Dán­ar­or­sök hans er ekki kunn.

Sögu­sagnir komust á kreik um að Margrét hefði látið eitra fyrir syni sínum til að losna við snáð­ann en ekk­ert sér­stakt bendir raunar til þess.

Þó er ljóst að Margrét virð­ist ekki hafa syrgt son sinn ákaf­lega né sýnt honum neina sér­staka virð­ingu eða hlýju eftir lát hans. Á leg­stein hins unga kon­ungs var þetta eitt skrifað:

„Hér hvílir Ólafur, sonur Mar­grétar drottn­ingar, sem eign­að­ist hann með Hákoni Nor­egs­kon­ungi.“

Árið 1402 kom fram í Þýska­landi maður sem kvaðst vera Ólafur kon­ungur og vildi end­ur­heimta ríki sitt. Margrét fékk hann fram­seldan til Dan­merkur þar sem hann var brenndur á báli fyrir ósvífn­ina.

Margrét verður „kóngur“

Margrét var nú 34 ára og hafði fengið for­smekk­inn að völdum á tólf ára tíma sínum sem rík­is­stjóri. Hún virð­ist hafa gengið hratt og örugg­lega til verks til að tryggja sér áfram­hald­andi völd. Og það tókst henni með næsta ótrú­legum hætti. Vissu­lega voru engir karlar í boði í kon­ungs­ættum Noregs eða Dan­merkur en rík­is­ráðin hefðu þá sem hæg­ast getað valið ein­hverja úr sínum hópi til að setja í hin lausu hásæti.

En Margrét fékk rík­is­ráðið í Danmörku þess í stað til að útnefna sig „vold­uga frú og hús­bónda, vernd­ara danska rík­is­ins“. Svipaðan titil fékk hún í Noregi. Þar bar hún raunar drottn­ing­ar­nafn sem ekkja Hákonar kon­ungs en drottn­ing­ar­nafn­bótin var samt aldrei nefnd í tengslum við völd Mar­grétar næstu ár og ára­tugi. Í reynd hafði hún öll sömu völd og kon­ungar höfðu haft í Noregi og Danmörku.

Því er hún yfir­leitt ein­fald­lega kölluð drottn­ing nú á dögum, en þegar hún sjálf þurfti að segja á sér deili sagð­ist hún vera „Margrét af guðs náð, Valdi­mars Dana­kon­ungs dóttir.“

Vélabrögð Hansakaupmanna

Margrét hafði þegar sýnt stjórn­un­ar­hæfi­leika sína í samn­inga­við­ræðum við Han­sa­kaup­menn um versl­un­ar­leyfi þeirra í Noregi og aðstöðu sem þeir höfðu á Skáni. Nú hófst hún handa við að ná undir sig völdum í Svíþjóð líka en bæði Hákon eig­in­maður hennar og Ólafur sonur hennar höfðu gert til­kall til valda þar.

Burtséð frá áhuga hennar á per­sónu­legum völdum, sem aug­ljós­lega var fyrir hendi, þá virð­ist Margrét líka hafa haft póli­tíska sýn um sterk Norð­ur­lönd sam­einuð í eitt ríki. Þannig gætu nor­rænu löndin til að mynda staðið uppi í hár­inu á hinum gríð­ar­sterku Han­sa­kaup­mönnum.

Margrét mun hafa sagt berum orðum að hvert fyrir sig væru nor­rænu ríkin veik og varn­ar­laus fyrir óvinum í öllum áttum en saman gætu þau myndað sterkt ríki sem gæti séð við árásum og véla­brögðum Han­sa­kaup­manna og öllum þýskum óvinum og gætu fríað Eystra­salt við hættur frá óvinum.

Margrét býst til orrustu

Í Stokk­hólmi sat Albrekt kon­ungur af Mecklenburg í skjóli Han­sa­kaup­manna. Svo heppi­lega vildi til – fyrir Margréti – að hann hafði einmitt um þessar mundir komið helstu land­eig­enda­bar­ónum Sví­þjóðar upp á móti sér með til­raunum til að styrkja auð og völd kon­ungs á þeirra kostnað.

Bar­ón­arnir sneru sér til Mar­grétar og lýstu hana „frú og hús­bónda“ líkt og í Danmörku. Albrekt, sem naut enn stuðn­ings í Stokk­hólmi, hélt í liðs­bón til Þýska­lands og sneri aftur með hóp af vel brynj­uðum ridd­urum. Hann var sig­ur­viss og sagð­ist ekki í vafa um að hann myndi sigra „kóng­inn buxna­lausa“ eins og hann kall­aði Margréti.

Og í febr­úar 1389 mætt­ust herir Albrekts og Mar­grétar nálægt bænum Fal­köp­ing milli vatn­anna Vänern og Vättern.